Бағдарламасы бо й ы н ш а ш ы ға ры л д ы лп Қ азақ грамматикасы. Ф онетика, сөзжасам, морфология, синтаксис



жүктеу 38.54 Mb.
Pdf просмотр
бет255/1319
Дата10.02.2022
өлшемі38.54 Mb.
#17147
1   ...   251   252   253   254   255   256   257   258   ...   1319
kazak grammatikasy fonetika sozzhasam morfologiia sintaksis
KORKEM-SOZ-ZHANE-PRAGMATIKA
8.5.1.  Хабарлы сойлемнің интонациялық 

ерекшеліктері

Қазақ тілінде де басқа тілдер сияқты хабарлы 

сөйлемдер (Л.Щербаның пайымдауына сүйенсек) 

бір мүшелі және екі мүшелі болып екіге бөлінеді. 

Бір мүшелі хабарлы сөйлем  қанш а синтагмадан 

т ұ р с а   д а ,  іш к і  м а з м ұ н ы н д а   л о г и к а л ы қ  

қ а й ш ы л ы ғ ы   ж о қ ,  бір тұтас  с е м а н т и к а л ы қ , 

интонациялық бірлік құрайды.  Мысалы: Демалыс 



күні  еді  (Мұстафин).  Қара  казан  үиі  жерден 

к ұ р ы л ға н   ( Сонда).  Бәрі  орындарынан  тұра 

бастады (Әуезов).  Күн ұясына кіріп бара жатыр 

(М ұст аф ин).  Тары  эңгім есі  ұ за к ка   созылды 

( Сонда).  Күн кызыл арай шатырынан жаңа ғана 

шыға бастады  ( Сонда).

К е л тір іл ге н   м ы с ал д а р д ы ң   б әр і  д е р л ік  

тұрлаулы мүшелері түгел, екі құрамды бір мүшелі 

хабарлы  сөйлемдер.  Бұлардың  интонациялы қ 

әуені басында аздап  көтеріліп,  негізгі тон жиілігі 

сөйлемнің мағы налы қ өзегінде молайып  барып, 

содан  кейін  ж айбарақат  төм ен  түсіп  барып 

тынады.  Бір мүшелі хабарлы сөйлемдер көбінесе 

орта  тоналды  регистрде  айтылады  да,  тоналды 

д и ап азон ы   мен  интервалы   ш амалы  болады. 

Ә у е н н ің   с ө й л е м   с о ң ы н д а   б ә с е ң д е у і  де 

интенсивтіліктің  азайып  минималды  мәнге  ие 

болуымен байланысты.  Интенсивтілік пен негізгі 

тон  ж иілігінің  сы зы ғы   да  өзара  бір-бірім ен 

пропорционалды  болады.  Бір  мүшелі  хабарлы 

с о й л е м д е р  

о р т а ш а  

и н т е н с и в т іл ік п е н  

ерекш еленеді.  Мұндай  сойлемдердің  аяғы н а 

қ а р а й  

қ а р қ ы н н ы ң  

ж ы л д а м д а у ы  

м ен  

ұзақтылықтың сәл  ғана молаюы  байқалады.  Ой 



екпіні түскен сөз басқа сөздермен салыстырғанда 

молырақ  ұзақты лықпен  айтылады.  С ойлемнің

айтылу  қарқы ны   олардың  көлеміне  қатысты. 

Сөйлем  қарқы н ы н ы ң   жылдамдығы  -  буындар 

санының көбеюімен байланысты (1-сурет ).


жүктеу 38.54 Mb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
1   ...   251   252   253   254   255   256   257   258   ...   1319




©emirb.org 2022
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет