Бағдарламасы бо й ы н ш а ш ы ға ры л д ы лп Қ азақ грамматикасы. Ф онетика, сөзжасам, морфология, синтаксис



жүктеу 38.54 Mb.
Pdf просмотр
бет253/1319
Дата10.02.2022
өлшемі38.54 Mb.
#17147
1   ...   249   250   251   252   253   254   255   256   ...   1319
kazak grammatikasy fonetika sozzhasam morfologiia sintaksis
KORKEM-SOZ-ZHANE-PRAGMATIKA
ИНТОНАЦИЯ

дауы ш ы ны ң  айты лу  ұзақты лы ғы   басы м ы рақ 

және ж оғары рақ келетін  жеңіл тонда орнектесе, 

онда сөйлемнің  эмоциялы қ мағынасы  көтеріңкі 

болып,  мақтаныш ты,  қуанышты білдіреді. Я ғни 

“ол  бұры нғы дай  мектеп  оқуш ысы  емес,  енді 

оны ң  студент”  екенін,  есейіп, 

бұры нғы дан 

жоғары мәртебеге  ие болғанын білдіреді. Ал егер 

Ол  -  студент  деген  сөйлем   тоны   төм ен ,  бас- 

т а у ы ш ы   м е н   б а я н д а у ы ш ы н ы ң   а й т ы л у ы  

ұзағырақ,  тембрі мысқылды  интонациям ен  ай- 

тылса, онда оны ң, яғн и  субъектінің  нақты ж ағ- 

дайда  студент  болғаны   оры нсы з  (студенттікке 

лайы қ емес)  екенін  корсетеді.

Енді  ж оғары дағы   сөйлемнен  өзгеше 

Ол 

с т у д е н т //  сабаққа келмей жүр (5-УГ не  Ы-УГ) 

деген   с о й л е м н ің   ай ты лу  и н т о н а ц и я с ы н ы ң  

ерекшеліктерін қарап  көрейік.  Бұл екі ы рғақтық 

топтан,  яғн и   екі  синтагмадан  құры лған,  баста- 

уышы  мен  баяндауышы  паузамен  бөлініп,  бас- 

тауыш тобы болып тұрған сөз тіркесінің Ол сту- 



дент  (есімдік ол -  аны қтауы ш ,  зат есім студент

-  анықталуш ы  сөз)  айтылу ұзақты лы ғы ,  жалаң 

сөйлем нің  Ол деген  ж алғы з созден болған  бас- 

тауышының айтылу ұзақтылығымен барабар ке- 

летін сөйлем болады.  Сөйлемнің жалпы  интона- 

циясы н  алып  қар асақ,  екі  ы рғақты   топты ң 

арасы ндағы   паузасы  тым  қы сқа,  шамалы  ғана 

болады.  С ондай-ақ,  баяндауыш  болып  тұрған 

екінші ы рғақты  топтың басы  мен бастауыш бо- 

лып тұрған  ы рғақты   топтың  соңы  бір тоналды 

деңгейде беріліп,  баяндауыш  болып тұрған  ыр- 

ғақты  топ  соңы на  қарай  төмендегенмен,  бас 

жағы акценттеліп  ны қ айтылып тұр.  Келтірілген 

сөйлемнің интонациялы қ сызы ғы  оның жалпы 

коммуникативтік мағынасының кінәлаушылықты 

білдіріп тұрғанын  көрсетеді.



Ол  студент / /  сабаққа келе алм ай жүр де- 

ген сөйлемнің екі ырғақты тобының арасындағы 

паузасы  алды ңғы   сөйлем м ен  салы сты рғанда 

ұзағы рақ,  ал  осы  алды ңғы  сөйлемдегідей  үш 

сөзден емес, торт сөзден тұратын баяндауыш то- 

бының айтылу ұзақтылығы - алдыңғы сөйлемнің 

баяндауышымен бірдей берілген жэне  көтеріңкі 

айтылып  акценттелген  сөз  сөйлемнің  аяғы н а 

жақын  орналасқан.  Бұл  сөйлемнің  интонация- 

сының  м ағы насы   аяу,  есіркеуді  білдіреді  икеле 



алмай жүр ”.

Сонымен,  интонация  компоненттері әртүрлі 

коммуникативтік,  эм оциялы қ  м азм ұнға  ие  бо- 

лып,  сөйлем  ішінде  озара  қаты настарға  түсіп, 

сөйлем нің  ж алпы  м азм ұны   мен  эм о ц и ял ы қ 

реңкін түрлендіруде айрықш а қызмет атқарады.

Қазақ тілінде  бастауышы  мен  баяндауышы 

сөйлемнің 

предикативті  озегін  құратын  екі

құрамды сөйлемдермен  қатар бір ғана тұрлаулы 

мүшесі  бар,  я ғн и   не  бастауыштан,  не  баянда- 

уыштан  ғана тұратын  бір құрамды сөйлемдер де 

бар  екені  белгілі.  Олар  баяндауыш  құрам ы нан 

болатын  ж ақсы з  сөйлем ,  ж алпы лам а  ж ақты  

сөйлем дейтіндер жэне бастауыштан  ған а (бас- 

тауыш  құрам ы нан) тұратын атаулы  сөйлемдер. 

Егер де  олар жеке  есім  создерден,  не есімге  ба- 

ғы ны ш ты   сөз  тіркестерінен  болып  айры қш а 

сөйлемдік интонациямен айтылса, атаулы сөйлем 

болады.  Мысалы:  Көктем.  Көкорай  шалғын. 



Сайраған  қүстар.  Бұлар  “ 5 ”  не  “ Ы”  деген 

формуламен жазылады. Атаулы сөйлемдер эдет- 

те  осы  шақта  тұрып,  айналада,  өмірде  қазіргі 

с и т у а ц и я д а   б о л ы п   ж а т қ а н  

о б ъ е к т и в т і 

құбылыстарды  атайды.  Бұл  атаулы  сөйлемдерді 

сойлем қатарына қосып тұрған жалпы сейлемнің 

үш  белгісінің  бірі  болып  табылатын  интонация 

ғана.

С оңғы  кезде атаулы сойлемнің тағы бір түрі 



деп вокативті сойлемдер айтылып жүр.  Вокативті 

сөйлем  деп  озіне  ғана  тән  тоны,  ұзақты лығы, 

акценттелуі  бар айры қш а интонациям ен  айты- 

латын, екі ара сойлеушілерге  ғана белгілі, ерекше 

предикативті  маңызы  бар,  қаратпа сездерді  ай- 

тады.  Мысалы,  анасы баласына қарап: Бүл істеп 



т үрған  ісің дүрыс емес деп,  қанша айтамын де- 

ген сөйлемді жалғыз ғана ерекше интонациямен 

айты лған   Б а -а -ла -а м !деген  қаратпа сөзбен-ақ 

білдіреді.  Бұл  жерде  Балам! - деген  қаратпа соз 

жоғарыда аталған компоненттерімен бірге айрық- 

ша интонация арқылы сойлем деңгейіне котеріліп, 

сойлем мазмұнына  ие болып тұр.

М ұндағы  интонация  компоненттерінің ролі 

мен корінісі  - баса атап кететін жайттардың бірі: 

Балам  деген  вокативті  сойлем  болып  тұрған 

сөздің эр буынының айтылу ерекшелігінің  мэні 

зор,  бірінші  буын  котеріңкі  тонмен  интенсивті 

айтылса,  екінш і  буын  н ы қ  акценттеліп  созы- 

лы ңқы  айтылып  барып тоқтайды.

Қ азақ  тілінде  бастауышы  ж оқ,  жалғыз  ба- 

яндауыштан тұратын  бір  құрамды сойлемдер де 

бар.  Мысалға жалғыз етістіктен тұратын сойлемді 

алып  қарайық:  Білеміз  (құрылымдық  схемасы 

\Т (р1) деген  сойлем  (ешбір озгеріссіз) интонация- 

сына  қарай  түрлі  м ағы наға  ие  болуы  мүмкін. 

Мысалы, бұл сойлем жай, саябырлы орта деңгейлі 

тонмен  айтылса,  хабарлы  жай  сойлем  б о л ад ы .' 

Ал  ж оғары ,  жеңіл  тембрлі, ж арқы н тонмен  ай- 

ты лса,  қуаны ш ты ,  ри заш ы лы қты   білдіретін 

сойлем болады.  Егер де бұл сойлем созылыңқы, 

ұзағырақ, томен тонды,  зілді тембрмен айтылса, 

онда жақтырмағандықты,  кекесінді,  мысқылды 

білдіреді:  “Сенің немесе оның кім екенін білеміз” 

деген сияқты мағынада  қолданылады.





жүктеу 38.54 Mb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
1   ...   249   250   251   252   253   254   255   256   ...   1319




©emirb.org 2022
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет