Бағдарламасы бо й ы н ш а ш ы ға ры л д ы лп Қ азақ грамматикасы. Ф онетика, сөзжасам, морфология, синтаксис



жүктеу 38.54 Mb.
Pdf просмотр
бет251/1319
Дата10.02.2022
өлшемі38.54 Mb.
#17147
1   ...   247   248   249   250   251   252   253   254   ...   1319
kazak grammatikasy fonetika sozzhasam morfologiia sintaksis
KORKEM-SOZ-ZHANE-PRAGMATIKA
1 1 2

ИНТОНАЦИЯ

л ы қ  тәсіл.  Тембр  арқылы  қуаныш   пен  реніш , 

ашу мен ирония, көңілдену мен мейірлену, сықақ 

пен  м ысқыл т.б.  сезімдер беріледі.  И нтон ац и я- 

ның  басқа  ком поненттерімен  салы сты рғанда 

тембр  аз  зерттелген.  М ұның  себебі  тембрдің 

сойлемдегі таза мағыналық рөлінің жоқтың қасы 

болуымен  байланы сты .  Ол  көбінесе  сөйлем нің 

эм оциялы қ мазм ұны н беруге қатысады. Ал аку- 

стикалық деңгейде алып қарасақ, тембр спектрге 

сәйкес  келеді.  Тембрдің лингвистикалы қ ф унк- 

циясы  әлі  жете  зерттелмегендіктен,  оны ң  бар- 

лы қ қызметі толы қ сараланбаған.

И нтонацияны ң компоненттері тіл-тілдердің 

бәрінде  қолданылатын универсалды просодика- 

лы қ  тәсіл  болып  табылады.  Бұл  ком поненттер 

н е г із і н е н   т іл д е р д ің   қ а й - қ а й с ы с ы н д а   да 

сөйлемдерді айтылу мақсатына қарай ажыратуға 

қатысады.  Қай тілде болмасын  интенсивтіліктің 

молаю ы  да,  негізгі  тон  жиілігінің  көтерілуі  де 

адамның артикуляциялық аппаратындағы дауыс 

ж елбезегіне  түсетін  ф и зи о л о ги я л ы қ   әсердің  

механизмімен автоматты түрде  байланысты қара- 

л а ты н ы   б ел гіл і.  С о н д ы қ т а н   да  и н т о н а ц и я  

ком понеттерінің  барлы қ тілдерде  универсалды 

болуы  -  адамдарды ң  сөйлеу аппараты ны ң жал- 

пы  ф изи ологи ялы қ  қасиеттерінің  бірдейлігіне 

бай ланы сты   болса  керек.  Б арлы қ  тілдердегі 

синтагм алар  арасы ндағы   м ағы н алы қ  қары м - 

қаты насты   білдірудің  универсалды  әдісі  болып 

интонацияны ң, я ғн и  просодикалық тәсілдердің 

әуені,  қар қы н ы ,  паузасы  саналады.  М ысалы, 

си н та гм ан ы ң   с о ң ғы   созіне  түсетін   то н н ы ң  

бэсеңдеуі, тиянақты әуені барлық тілдерде сөздің 

а я қ т а л у ы н ы ң   б ел гісі  б о л ы п   т а б ы л а д ы ,  ал 

ф разаны ң соңы ндағы  тонны ң көтерілуі  аяқтал- 

мағандықты, тиянақсыздықты білдіреді.  Барлық 

тілдерде де  қарқы нны ң баяу,  “байсалды”  болуы 

информацияның маңыздылығынан хабар береді, 

ал  қарқы н н ы ң  жылдам,  тез болуы  оны ң  маңы - 

зы,  мәнінің шамалы екенін  білдіреді.

Көптеген тілдерде бірдей болып  келетін  ин- 

то н ац и ян ы ң   қ арам а-қарсы л ы қты ,  түсіндіру- 

анықтауды, санамалауды, логикалық белгілеуді, 

қ ы с т ы р м ал ы қ ты   кө р сететін   п р о с о д и к а л ы қ  

тәсілдердің бар екені белгілі.  Олардың  қолданы- 

луында эр тілдің озіне тэн  ерекшеліктері де бо- 

луы  мүмкін.

Интонацияның эмоциялық түрлерінің эуені 

де тілдердің көбінде біркелкі  не  ұқсас болатыны 

белгілі.  Б ұған  мысал  ретінде ж ағы м ды лы қ  пен 

жағымсыздықты,  қуаныш пен ренішті білдіретін 

ин тонац ияны ң  әуенін  алып  қарауға  болады.

Қуанышты, жағымды эм оцияны ң әуені жоғары 

регистрлі  тонды  болады  да,  ал  реніш ті  ж ағы м - 

сыз эм оцияны ң тоны төмен,  “ ы зғарлы ”  болып 

келеді.  Бірақ,  әрине,  эр  тілдегі  просодикалы қ 

тэсілдердің көрінісі сол тілдің интонациясыны ң 

жалпы ерекшелігіне байланысты болатыны анық. 

М ысалы,  орыс  тілі  интонациясы ны ң  әуеніне 

эсер ететін,  оның ерекшелігін түзетін осы тілдегі 

соз екпіні екені белгілі.  Орыс тілінің  бұл әмбе- 

орынды  жылжымалы  соз  екпінінің  сөздердің 

м орф ологиялы қ  ф ормалары н  ажыратуда  ғана 

емес,  олардың  негізгі  мазмұнын  анықтаудағы 

мәнін айтуға болады.

Ал қазақ тілін алатын болсақ,  мұнда әр сөзге 

түсетін  екпін  ж оқ  екені  белгілі.  Қ азақ  тілінде, 

ф ранцуз  тіліндегі  сияқты   синтагманы ң  соңғы  

сөзіне түсетін синтагмалы қ екпін бар екені экс- 

периментті түрде дэлелденген.

Сонымен, түрлі халықтардың сөйлеу тілінде 

интонацияны ң компоненттері, басқаша айтқан- 

да  просодикалы қ  тәсілдері  эр  түрлі  қаты насқа 

түседі.  Ал  қандай  ж ағдайда  және  қайсы  тілде 

болса да, аталған просодикалық тәсілдердің қай- 

сысы  қалай қолданылуы сол тілдің интонация- 

сының ерекшелігіне байланысты.




жүктеу 38.54 Mb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
1   ...   247   248   249   250   251   252   253   254   ...   1319




©emirb.org 2022
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет