Бағдарламасы бо й ы н ш а ш ы ға ры л д ы лп Қ азақ грамматикасы. Ф онетика, сөзжасам, морфология, синтаксис



жүктеу 38.54 Mb.
Pdf просмотр
бет250/1319
Дата10.02.2022
өлшемі38.54 Mb.
#17147
1   ...   246   247   248   249   250   251   252   253   ...   1319
kazak grammatikasy fonetika sozzhasam morfologiia sintaksis
KORKEM-SOZ-ZHANE-PRAGMATIKA
ИНТОНАЦИЯНЫҢ  КОМПОИЕНТТЕРІ

1 1 1

ырғақты   топ,  сөздерге  бөлуі  ғана  болып  қой- 

м ай ,  с о н ы м е н   бір ге  и н т о н а ц и я н ы ң   б а с қ а  

компоненттерімен  қосылып  сөйлемдердің түрлі 

м а з м ұ н д ы қ , 

э м о и и я л ы қ  

т .б . 

қ а р ы м -  

қаты настары н  аны қтауға  қатысуы  деп  айтуға 

болады .  П а у за н ы ң   м өлш ері  сөйлеу  тіл ін ің  

қарқынымен байланысты. Әдетте оның  мөлшері 

сойлеу қарқы ны мен тура пропорциялы  болады. 

Ф раза  мен  синтагм аны ң  паузалары  создердің 

арасындағы паузалардан көлемдірек болады.  Пау- 

заның қай тілде болса да, сөйлем мүшелерін және 

сөздердің ф ункциялары н  анықтауда мәні  зор.

Сөйлеу  тіліндегі  интонацияны ң  паузасын 

синтаксистік сегменггердің арасында  пайда бо- 

лып,  тоналды  контурды  шұғыл  өзгертетін  ал- 

дамш ы  пауза  делінетін  кейбір  акусти калы қ 

компоненттерден ажырату керек.

Сойлеу тілінде интонацияның  нағыз  пауза- 

сы мен алдамшы паузасынан да басқа хезитация- 

л ы қ  во к ал д ан ған   кідірістер  кездеседі.  Олар 

сөйлеуш інің  алды ңғы  фразадан  кейін  келетін 

фразаны  ойлауы  үшін,  немесе  ол  ф разан ы ң  

нэтижесін  байқауы  үшін  қажет.  Мұндай  вокал- 

данған  кідірістердің  просодиканың семиология- 

лы қ ф ункциясы на байланыстылығы дәлелден- 

ген.  Егер вокалданған  кідірістің тоны төмен бол- 

са,  ол  келісушілікті,  ал  жоғарыдан  кенет төмен 

түссе,  ол эм оциялы қ дэрменсіздік келісімді,  ке- 

рісінше төменнен жоғарьшаса,  - сұрақ пайда бол- 

ғанын білдіреді.

Интонация компонентінің бірі  и н т е н с  и в- 

т і л  і к.  И нтенсивтілік басқа компоненттермен 

бірігіп  қана мазмұнға ие болады.  Интенсивтілік 

кобінесе  дыбыстардың  негізгі  тон  жиілігімен 

қосылып,  сөйлемдегі  сәздердің  акценттелуіне 

қаты сады .  Сөйлем дегі  сөз  тізбектерін ің   бір 

сегментін  акценттеу керек болса,  сөйлеуші  сол 

жердегі  интенсивтілікті  күшейтіп  үдетеді.  Бірақ 

интенсивтіліктің күшейтілгені құлаққа кобінесе 

дауыстың  қатты  ш ы ққаны ндай болыгі  естіледі. 

Дауыстың  қатты  шығуы  тек  интенсивтілікпен 

ғана  емес,  дауыстың  негізгі тоны  котерілуімен 

де  б а й л а н ы с т ы .  Д а у ы с т ы   д ы б ы с т а р д ы ң  

интенсивтілігінің  абсолюттік  мәніне  олардың 

артикуляциялы қ  ерекшеліктері  де  әсер  етеді. 

Қысаң  дауысты  дыбыстармен  салы стырғанда 

аш ық дауысты дыбыстардың интенсивтілігі  мол 

екені  экспериментті эдіспен дэлелденген.

Интенсивтілікке эсер ететін  екінші  фактор

-  дауысты  дыбысты ң  синтаксистік  сегменттегі 

орны.  Сойлем нің эр түрлі  синтагмаларындағы 

интенсивтііікті зерттеу барысында мынадай жағ-

дай анықталды.  М ысалы,  синтагманы ң  аяғы н - 

дағы дауыстылардың ингенсивтілігі оның басын- 

д а ғ ы   д а у ы с т ы л а р д ы ң   и н т е н с и в т іл іг ім е н  

салыстырғанда кем екені байқалады. Дауыстылар 

неғұрлым  синтагманы ң  аяғы н а  ж ақы н  тұрса, 

оны ң интенсивтілігі  соғұрлым  азая түседі.  Бұл 

ж ағд ай   сөйлем дегі  и н тен си втіл іктің   жалпы 

контурының  эдетте  жоғарыдан  томендейтінін 

корсетеді.  Егерде  сол  жалпы  контурдың  сызы- 

ғында акценттелген сөздер болса, олар сонымен 

б а й л а н ы ст ы   к ү ш е й е д і.  С о н д ы қ т а н   с о зд ің  

акценттелуі  мен  интенсивтілігінің арасында ты- 

ғыз  байланыс  бар.  Әдетте,  логикалы қ  акцент- 

телген сөздің интенсивтілігі де мол болады.  Бірақ 

создің логикалық акценттелуін интенсивтілік қана 

корсетпейді,  м ұны ң  б асқа  да  ф он ети кал ы қ 

тэсіідері бар.  Оларға тонның котерілуі мен  ұзақ- 

ты лы қ та жатады.

Сонымен сойлемдердің немесе  қаңдай да бір 

синтаксистік сегменттер интонациясынын дина- 

м и к а л ы қ  

к о н т у р ы  

с о л  


с и н т а к с и с т ік  

конструкцияның мазмұндық салмағы жонінде де 

хабар бере  алатыны  аны қ.  М ысалы,  сойлемдегі 

қыстырма сегменттердің ди нам икалы қ деңгейі 

төмендеу жэне бірсыдырғы болуы сол сегменттің 

сем антикалы қ  салм ағы н ы ң   негізгі  м ағы наға 

қосымш а ғана қызметін  білдіреді.  Мысалы:  Сол 

кезде,  неге  екенін  кім  білсін,  оныц  жайдан  жай 

жылағысы келді.

Сөйлемнің интенсивтілігінің молаюы оның 

жалпы эмоциялық бояуының қоюлануымен тура 

пропорциялы болады. Адамның көңіліне жағым- 

ды эсер ететін, көңілін котеретін эмөция эрқашан 

интонацияның интенсивтілігінің котеріңкі жэне 

мол  болуымен  сипатталады  да,  ал  көңілге  жа- 

ғымсыз, адамның ұнжырғасын түсіретін эмоция 

и н т о н а ц и я н ы ң   и н т е н с и в т іл іг і  м ен  ж алпы  

деңгейінің  төмендеуімен  сипатталады.  Әдетте, 

бұйрықты сөйлем  мен лепті сөйлемнің  интөна- 

циясыны ң  интенсивтілігі  мен жалпы деңгейінің 

кәтеріңкі болатыны белгілі. Әсіресе біріншісіндегі 

б ұ й ы р у   а к т ы с ы   н е ғ ұ р л ы м   к ү ш т і  б о л с а , 

интенсивтілігі соғұрлым жоғары болады.

Э к сп ери м ен тті-ф он ети кал ы қ  еңбектерде 

жиірек қолданылатын  интонацияның динамика- 

лықөлшемдері көбінесе интенсивтіліктің деңгейі, 

и н т е н с и в т іл ік т ің  

д и а п а з ө н ы  

ж э н е  

интенсивтіліктің ең жөғары мэні ретінде үш жақ- 

ты  қарастырылады.

И н т о н а ц и я   к о м  п о н е н т т е р і  н і ң  бірі 



т  е  м   б  р  деп  аталады.  Тембр адамның әр түрлі 

коңіл-күйін,  эмоциясы н  білдіретін  интонаш ія-





жүктеу 38.54 Mb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
1   ...   246   247   248   249   250   251   252   253   ...   1319




©emirb.org 2022
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет