Бағдарламасы бо й ы н ш а ш ы ға ры л д ы лп Қ азақ грамматикасы. Ф онетика, сөзжасам, морфология, синтаксис



жүктеу 38.54 Mb.
Pdf просмотр
бет248/1319
Дата10.02.2022
өлшемі38.54 Mb.
#17147
1   ...   244   245   246   247   248   249   250   251   ...   1319
kazak grammatikasy fonetika sozzhasam morfologiia sintaksis
KORKEM-SOZ-ZHANE-PRAGMATIKA
ИНТОНАЦИЯНЫҢ  КОМПОНЕНТТЕРІ

109


8 .3 .  И Н Т О Н А Ц И Я Н Ы Ң   К О М П О Н Е Н Т Т Е Р І

Әуен,  қарқы н,  ұзақты лық,  пауза,  интен- 

сивтілік, тембр  интонацияның негізгі компонент- 

т е р і  б о л ы п   т а б ы л а д ы . 

И н т о н а ц и я н ы ң  

компоненттері  кейде просодикалық тәсіпдер деп 

аталады.  Сөйлеу тілінде  интонацияны ң аталған 

компоненттері  бірімен-бірі  ты ғы з  байланысты 

болады.  Бірақ олар сөйлемнің барлық түрлерінде 

әр  уақытта  бәрі  бірдей  орын  алады  және  бәрі 

бірдей тыңдаушыға анық естіледі деп айту қиын. 

О лар  ө зар а  түрлі  қ а р ы м -қ а т ы н а с қ а   тү сіп , 

сөйлемнің әр алуан түрлерін түзуші,  оларды бір- 

бірінен  ажыратушы  қызмет атқарады.

Барлық тілдердегі  интонацияны ң  ең басты 

да  универсалды  компоненті  ә у   е  н.  Себебі  қай 

тілдің болса да басқа тілдерден айырмашылығын 

білдіруде  әуеннің  ролі  ерекше  және  ол  тілдің 

бірден-бір өзгешелік белгісі  бола алады.  Жалпы 

әуеннің сөйлемдегі  атқаратын  қызметі әр алуан. 

Біріншіден, сөйлеу тілінің ағы сы н  болшектерге 

мүшелеп жіктейтін де,  олардың  басын  қосатын 

да  әуен  және  онымен  қоса  пауза.  Екіншіден, 

сөйлемдердің коммуникативтік түрлерін  аны қ- 

тауда,  яғни  олардың  айтылу  м ақсаты на  қарай 

(хабарлы, сұраулы,  бұйрықты, лепті) бөлінуінде 

ү л к е н  

қ ы з м е т  

а т қ а р а д ы . 

Ү ш ін ш ід е н , 

грамматикалық  және  лексикалы қ  тәсілдермен 

қосылып сөйлемдердің жалпы мағынасын беруге, 

оның стильдік ерекшеліктерін анықтауға қатыса- 

ды. Төртіншіден,  соз тізбектерінің синтагмалық 

акценттелуімен  қосылып,  сойлемнің логикалық 

және  эм оциялы қ  мазмұнын  жеткізуде  мәні  зор 

болып  келеді.

Т іл д ің   ә у е н і  и н д и в и д у а л д ы   с о й л е у  

ерекш еліктеріне  қарай  құбылуы  мүмкін.  Бірақ 

та мұндай жағдайда ол құбылу сол тілдің әуенінің 

негізгі  формалары нан  тыс,  өзгеше  ауытқи  ал- 

майды.  Өйткені  ондай  кезде  сөйлем нің  негізгі 

мазмұны өзгеріп, тыңдауш ыға түсініксіз болып 

қалуы  мүмкін.

Акустикалық ж ағы нан  қарағанда, эуен  си- 

паты  әр  уақы тта  өзгеріп  тұраты н  н  е  г  і  з  г  і 

т о н   ж и і л і г і н е   (частота  основного тона) 

сә й к е с   болады .  С өйлеу  тіл ін ің   негізгі  тон 

жиілігінің сөйлеу процесінде ұдайы озгеріп тұруы 

оны ң  бір  озгешелігі  болып  табылады.  Тілдегі 

негізгі  тонны ң  мазмұны  сөйлеушінің  дауысы- 

ның  жоғары  не  төмен  болуымен  байланысты. 

Бірақ дауыс аппаратының ерекшеліктерімен бай- 

ланысты  еркектердің жуан, яі-ни томен дауысы- 

ның  немесе  әйелдердің  жіңіш ке,  яғн и   жог-ары

дауысының  интонациялы қ  мазмұныны ң  өзара 

л и нгвистикалы қ  айы рм аш ы лы ғы  

ж оқ  екені 

анық.  Қ азақ тіліндегі  үндестік заңы на бағы н а- 

тын ашық, жуан дауыстылар мен  қысаң, жіңішке 

дауыстылардың  негізгі  тон  жиілігі  арасы ндағы  

айы рм аш ы лы ғы ны ң  елеусіз болуы  мұндай  ин- 

тонациялық және лингвистикалық мазмұны ша- 

малы факторлардың тағы  бірі  ретінде  қаралады.

Жоғарыда айтылыгі кеткен факторлар сойлеу 

т іл ін д е г і  и н т о н а ц и я н ы ң   ж а л п ы   т о н а л д ы  

контурын  айтарлықтай  озгерте  алмайды.  Қ азақ 

т іл ін д е г і  и н т о н а ц и я н ы ң   ж а л п ы   т о н а л д ы  

контурыңа әсер ететін  фактордың бірі  - синтаг- 

маның  ең  соң ғы   логикалы қ  маңызды  созіне 

түсетін  екпін,  басқаш а айтқанда,  синтагманы ң 

соңғы   созінің  акценттелуі,  екінш ісі  -  адамның 

эмоциялы қ ж ағдайына, яғни  қызулану,  эсерле- 

н уін е  б а й л а н ы с т ы   сө й л ем д егі  н егізгі  тон  

жиілігінің осуі.

Сойлеу тьтіндегі тоналды  контурдың жалпы 

бағыты түрлі-түрлі болады. Олар көтерілу, бэсең- 

деу,  көтерің кі-бэсең ,  бэсең-көтеріңкі  немесе 

бірқалыпты  болуы  мүмкін.  Тоналды  контурдың 

жалпы бағытынан басқа интонацияны сипаттау- 

да  оры н  алатын  ерекш еліктер  болы п,  он ы ң  

интервалы  мен  диапазоны  саналады.  Бұлар  ең 

алдымен  интонацияны ң  негізгі  тон  жиілігімен 

тыі-ыз байланысгьыығының үстіне эуеннің бэсең- 

деу не  котерілу молшерін де қамтиды.  М ысалы, 

хабарлы сойлемніңинтонациясының  н е г і з г і   т о н  

жиілігі бұйрықты және лепті сойлемдердің инто- 

нациясының негізгі тон жиілігімен бірдей болып 

басталады, бірақ олардыц төмендеу-ж ө ғ а р ы л а у  

д и а п а з о н ы   мен интервалының озгешіліктері 

бар екені аны қ байқалады.

И н тонацияны ң  тоналды  и н т е р в а л ы  

болымды ж эне  болымсыз болып  екіге  болінеді. 

Егерде  салыстырмалы  олш емнің  бірінш ісінің 

интервалы  оны ң екіншісінің  интервалынан  кем 

болса,  онда  тоналды  интервал  болымды  боп 

есептеледі.  Егер керісінше болса,  онда  - болым- 

сыз  болады.  С ингаксистік  ең  маңызды  ш ағын 

олшемдер,  я ғн и   синтагмалар  жэне  сойлемдер 

өзіне тэн  төналды  интервалдармен сипатталады.

Т өналды   д и а п а з ө н   -  негізгі  төн 

ж и іл іг ін ің   ең  ү л к е н   ж э н е   ең  к іш к е н т а й  

мөлшерінің арасындағы  айырмаш ылығы  арқы- 

лы  белгіленеді.  Олардың  үш  түрі  бар:  көлемді 

(кең),  колемсіз (тар),  орташа.  Эмоциялық мағы- 

налы сойлемдердің тоналды диапазоны кобінесе 

колемді  мәндермен  сипатталады.  Бұған  лепті 

сойлемдердің тоналды диапазоны  жатады.  Мы-





жүктеу 38.54 Mb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
1   ...   244   245   246   247   248   249   250   251   ...   1319




©emirb.org 2022
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет