Бағдарламасы бо й ы н ш а ш ы ға ры л д ы лп Қ азақ грамматикасы. Ф онетика, сөзжасам, морфология, синтаксис



жүктеу 38.54 Mb.
Pdf просмотр
бет243/1319
Дата10.02.2022
өлшемі38.54 Mb.
#17147
1   ...   239   240   241   242   243   244   245   246   ...   1319
kazak grammatikasy fonetika sozzhasam morfologiia sintaksis
KORKEM-SOZ-ZHANE-PRAGMATIKA
ИНТОНАЦИЯ

И н то н ац и яға  ертеден,  көне  замандардан 

көңіл аударылған.  Байырғы замандарда интона- 

цияның ерекшеліктеріне мән берген зерттеушілер 

оны сахна өнерімен, шешендер сөзімен және өлең 

оқу өнерімен  байланы сты  қарасты рған.  И нто- 

н а ц и я н ы ң   л о г и к а л ы қ   ж ә н е   э м о ц и я л ы қ  

қасиеттерін  зерттеудегі  ең  көне деректер  ежелгі 

Греция мен Римде кездеседі. Онда сөйлеу тіліндегі 

әуен,  пауза,  қарқы н ,  ы рғақ  туралы  алғаш қы  

түсініктер берілген.

С о й л е м н ің   ы р ғ а қ т ы   қ ұ р ы л ы м ы н ы ң  

ерекшеліктері  туралы пікірлерді Аристотельдің, 

Д е м е т р и я н ы ң ,  Ц и ц е р о н н ы ң ,  Т р аси м ах ты ң  

еңбектерінде кездестіруге болады.  Ы рғақ туралы 

ең  толы қ  түсінік  Ц ицеронны ң  “Оратор”  деген 

ең б егін д е  кезд есед і.  О нда  автор  ы р ға қ т ы ң  

ерекш еліктеріне  тоқталы п  қана  қойм ай,  оны 

шешендердің сөзіне қалай,  қай  мөлшерде қолда- 

ну  керектігін  де  айта  отырады.  Сойлеу тілі  ин- 

то н ац и ясы   туралы   пікірлер  М .В .Л ом оносов 

еңбектерінде де баршылық.

И н т о н а ц и я   д е ген   ұ ғы м н ы ң   ж алп ы   тіл 

білімінде  әр  түрлі  түсіндірілуі  оған  ғалы м дар- 

дың  әр  қы ры нан  қарауы на  байланысты  болса 

керек.  Басқа сөзбен айтқанда, зерттеушінің оның 

сыртқы  ф орм алы қ  ж ағы на,  не  мазмұнына,  не 

ф ункциясы на  ған а  көңіл  аударғаны нан  болар. 

Б а с қ а  

ф о н е т и к а л ы қ  

қ ұ б ы л ы с т а р м е н  

салыстырғанда интонация жалпы мазмұнмен өте 

ты ғы з байланы сты ж әне  синтаксистік тұрақты 

құрылымдарға қар а ға н д а ,  о н д а   а б с т р а к т іл ік  

сипат айқынырақ.

Тіл  білімінде  интонацияны   зерттеуде  үш 

түрлі (синтаксистік, фонетикалық және фоноло- 

гиялық)  бағы т бар.

С интаксистік  бағы ттағы лар  интонацияны  

синтаксис  колемінде  ғана қарастыру керек деп 

санайды.  Себебі,  олардың пікірінше,  интонация

-  с и н т а к с и с т ік   м а ғ ы н а н ы ,  с и н т а к с и с т ік  

қатынастар мен байланыстарды  қамтиды.

Ф онетикалы қ  бағытты  ұстанғандар  инто- 

нацияны сөйлеу тілінің жалпы ағысын  қамтып, 

оның сөйлемдерін, синтагма, фразалардың басқа 

да  ф онетикалы қ  майда  болш ектерін  қалы пқа 

түсіріп, тиянақтап, оның үстіне олардың бәрінің 

басын  қосы п,  бөлш ектерден  тұратын  әуенін 

ш аш ыратпай  бір  күрделі  байламға  келтіретін 

құбылыс деп  есептейді.

Ал  ф онологиялы қ бағыттың өкілдері  инто- 

н а ц и я н ы   қ а р а м а -қ а р с ы ,  я ғ н и   б ір -б ір ін е н  

айырмашылығы бар бөлекжүйелер ретінде алып 

қ а р а й д ы .  Е ге р   с е г м е н т т ік   ф о н о л о г и я д а

ф онем аларды ң  “ қ а р а м а -қ а р сы л ы ғы ”  оларда 

белгілі бір сипатты белгінің бар не ж оқ болуына 

негізделсе, суперсегментгік фонологияда қарама- 

қ а р с ы л ы қ т ы ң ,  я ғ н и   а й ы р м а ш ы л ы қ т ы ң  

механизмі басқаша: жоғарылау-томендеу, жыл- 

д ам д ы қ-б аяу лы қ,  болы м ды -болы м сы з,  тағы  

сондайлар болып келеді.

Т ү р л і  т іл д е р д е г і  и н т о н а ц и я   ту р а л ы  

зерттеулерге келетін болсақ, интонацияның олар- 

да тілдің әр түрлі деңгейінде қарастырылатыны 

байқалады. Мысалы, интонация олардың не “фо- 

нетика” ,  не  “синтаксис” бөлімінде сөз болады.

С о ң ғ ы   кезд е  и н т о н а ц и я н ы   ж алп ы   тіл 

жүйесіндегі дербес бір  құбылыс ретінде танып, 

оны өз алдына жеке алып  зерттейтін білім сала- 

сын интонология деп жүр.  Интонологияның өзіне 

тән  зерттеу  объектісі  мен  зерттеу  әдістері  бар. 

Қайткенде де кейін пайда болған  лингвистика- 

л ы қ теорияны ң  интонацияны ң жаңа қырларын 

ашып, оның аясын кеңейтіп, жалпы сөйлеу тілін 

ж ан-ж ақты зерттеуде  маңызы зор.

Б елгілі  ф р ан ц у з  ғал ы м ы   Б .М а л ь м берг 

просодияның, яғн и   интонацияны ң орны -  қан- 

дай тілдің болсын құрылымының  нағыз өзегінде, 

оны  аңғармау, оның  маңы зын дұрыс түсінбеу - 

тілдің  жалпы  табиғаты н  түсінбеумен  барабар 

дейді.  Сондықтан тіл білімінде соңғы кезде пайда 

болған интонологияның интонацияның тіл жүйе- 

сінде алатын орнын, ерекшеліктері  мен қасиет- 

терін анықтауда зор қызмет атқаратыны даусыз.


жүктеу 38.54 Mb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
1   ...   239   240   241   242   243   244   245   246   ...   1319




©emirb.org 2022
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет