Бағдарламасы бо й ы н ш а ш ы ға ры л д ы лп Қ азақ грамматикасы. Ф онетика, сөзжасам, морфология, синтаксис



жүктеу 38.54 Mb.
Pdf просмотр
бет242/1319
Дата10.02.2022
өлшемі38.54 Mb.
#17147
1   ...   238   239   240   241   242   243   244   245   ...   1319
kazak grammatikasy fonetika sozzhasam morfologiia sintaksis
KORKEM-SOZ-ZHANE-PRAGMATIKA
ИНТОНАЦИЯ

8  ИНТОНАЦИЯ

Кез келген тілдін фонетикалык  жүйесі оның 

се гм е н ттік   б ө л ш ек те р ін е н ,  я ғ н и   сөздердің  

д ы б ы с т а р ы н а н   ғ а н а   (д а у ы ст ы ,  д а у ы с сы з) 

тұрмайды,  ол  тілдің  күрделі  суперсегменттік 

деңгейін,  сөйлемдердің,  мәтіннің жалпы  инто- 

нациялы қ сипатын да қамтиды.

Әуелде  “ и н то н а ц и я ”  терм ині  латы н н ы ң  

“ іпіопаге”  “ қатты  сөйлеу”  деген  сөзінен  пайда 

болғанымен, бұл терминнің қазіргі мағынасы әрі 

күрделі, әрі сан  қырлы. Әуен  (мелодика),  пауза, 

қарқын  (темп),  интенсивтілік, екпін,  ырғақ,  про- 

содикалық тембр интонацияны ң компоненттері 

болып  табылады.  С оны мен,  интонация  -  кеп 

ф ункциялы  күрделі  құбылыс.  Тілдің басқа эле- 

менттерімен салыстырғанда интөнацияның өзіне 

ғана тән  қасиеттері мен  ерекшеліктері бар.

Интөнация мен сәйлеу дыбыстарының қай- 

сысы  бұрын  пайда  бөлғаны  ж айында  әр  қилы 

д е р е к т е р   б а р .  И н т ө н а и и я   м ен   с ө й л е у  

дыбыстарының адамдардың бір-бірімен қатынас 

жасауында атқаратын рөлі  ерекш е.  И нтөнация 

дыбыстан  бұрын  пайда  бөлған  деп  есептеледі. 

Бұған  дәлел  ретінде  дамуы  ж өғары   саналатын 

үйірлі  хайуанаттардың  өзара  қаты настары нда 

өлардың дауыс интөнациясының құбылуының мэні 

зөр екенін айтуға бөлады. Олар сол дауыс интона- 

циясының өзгерістерін аңдап, өзара қатынастарына

тіршіліктеріне сигнал қабылдайды.

Демек,  сөйлеу тілінің  пайда  бөлуынан  көп 

бұрын  үйірлі хайуанаттардың қарым-қатынасы- 

на  қы змет  еткен  интөнация  деп  жөрамалдауға 

бөлады.  И нтөнацияны ң  адамдардың  қарым- 

қатынасындағы ең алғаш қы құрал екендігін өн- 

төгенез корсеткіштері де дәлелдей түседі.  Мыса- 

лы,  бесіктегі сәбилер алдымен  уілдеуден  бастап 

қана  қөймай,  сөз мағы насы н түсінбесе де,  ана- 

сы ны ң  дауыс  ы рғағы н ,  сөздің  интөнациясы н 

ұға  бастайды,  сөған  сай әрекет жасайды.  О ған 

біреу  қатты  сөйлесе,  иегін  кемсеңдетіп  жылай 

бастайды, ал енді  біреу жағымды дауыспен  “агу- 

агу” ,  “ кіш -кіш ”  десе  және  сөл  сияқты   анасы- 

ның  еркелеткен сөздерін  естіп,  өлардың  мағы- 

насын  ұқпаса  да,  көздерін  жаутаңдатып,  езу 

тартып  күледі.

И н т ө н а ц и я   т ө н ы н ы ң   ( т ө н а л ь н ө с т ь )  

адамдардың қарым-қатынасында үлкен өрын ала-

тыны  мәлім.  Бір сөздің айтылу  интөнациясы на 

қарап,  ол  создің  қандай  сезім мен  айты лы п 

тұрғаны н  білу  адамға  қиын  емес.  Сонды қтан 

интон ац и ян ы ң  сөйлеуден,  сөзден бұрын  пайда 

б өл ған ы н   м өйы ндай  өты рып,  өн ы ң   кейінгі 

сөйлеу тіліндегі  мэнінің  зөр екенін де баса айту 

керек.


И нтөнация  сөйлеу тііінде  естілуімен  қатар 

жазба  тілде  (сөйлемде,  мәтінде)  де  өқылады. 

Мысалы, жазушы жазғанының басқалар өқы ған- 

да қалай естілетінін,  өның қандай  интөнациямен 

айтььіатынын  ескеріп,  тиісті  тыныс  белгілерін 

қөйып өтыруының себебі сөнда болса керек.

С ө й л е у   тіл ін д егі  и н т ө н а ц и я н ы н   ж азба 

мэтінде  көрініс  табуы  табиғи  нэрсе  ж эне  жа- 

зы лған   мәтінді  м азм ұны на  қарай  дұры стап, 

мәнерлеп өқу да өның интөнациясына баііланыс- 

ты.  Егер мэтіннің  интөнациясын  өзгертігі,  яғн и  

қатар тұрған сөздердің ырғақтықтөгітасуын, сө- 

нымен  байланысты  паузасын  жылжытса,  өның 

стилистикалық реңкі  ғана емес, сөздерінің ф ам - 

м атикалы қ  м ағы насы   да  өзгеріп  кетуі  мүмкін. 

Д е м е к ,  и н т ө н а ц и я л ы қ   қ ұ б ы л ы с т а р   м ен  

фамматикалық құбылыстардың арасындағы бай- 

ланы с  өте  күрделі  және  құбылмалы  бөлып  ке- 

леді.  К ү рд ел і  м әтін д ер д егі  и н т ө н а ц и я н ы ң  

көмпөненттерін, өның көріністерін өған мейлінше 

үңіліп, экспериментті зерттеу арқылы  ғана анық- 

тауға  болады.  Қ азақ  тілі  жүйесіндегі  сан  алуан 

синтаксистік-  коммуникативтік  құрылымдарда 

и н т о н а ц и я   ж ә н е   о н ы ң   е д и н и ц а л а р ы   м ен 

компоненттері  өзара  эр  қилы  күрделі  қатынас- 

тарға түсіп өтырады.  Түрлі  синтаксистік  құры - 

лымдарда интөнациялы қ  көмпөненттердің ала- 

тын  өрны ерекше.  Оның сөйлемдегі сөздерді се- 

м ан ти к а л ы қ -қ ұ р ы л ы м д ы қ   тө п тар ға  бөлуде, 

өларды  бір-бірімен  байланыстыруда  мэні  зөр. 

Күрделі  мәтіндердегі  сөйлемдердің  түрлеріне 

қарай  интөн ац и я  эр  түрлі  көм муникативтік, 

эмөциялы қ  м азм ұн ға  не  бөлып,  өзара  түрлі 

қарым-қатынастарғатүсіп,  мэтіннің жалпы  маз- 

мұны  м ен  э м ө ц и я л ы қ   р ең кін   түрлендіруде 

айрықш а қызмет атқарады.

Ж алпы  тіл  білімінде  интөнация  сөйлемді 

сөмдайтын ең  маңызды универсалды фактөрлар- 

дың  бірі  саналады ,  өны ң  көм п өн ен ттерін ің  

сөйлемнің  эр  алуан  түрлерін  түзіп,  диф ф ерен- 

циялауда  ж эне  бір-бірінен  айырып  ажыратуда 

өрны ерекше.




106


жүктеу 38.54 Mb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
1   ...   238   239   240   241   242   243   244   245   ...   1319




©emirb.org 2022
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет