Бағдарламасы бо й ы н ш а ш ы ға ры л д ы лп Қ азақ грамматикасы. Ф онетика, сөзжасам, морфология, синтаксис



жүктеу 38.54 Mb.
Pdf просмотр
бет236/1319
Дата10.02.2022
өлшемі38.54 Mb.
#17147
1   ...   232   233   234   235   236   237   238   239   ...   1319
kazak grammatikasy fonetika sozzhasam morfologiia sintaksis
KORKEM-SOZ-ZHANE-PRAGMATIKA
Молшерлі  екпін,  мұны  ғылыми  әдебиетте 

кобіне  квантитатив екпін деп атап жүр.  Кванти- 

татив деген  соз  тура  м ағы насы нда  “с а н ”  деген 

ұғымды  білдіреді.  Екпіннің  бұл  түрінің  “с а н ” 

ұғы м ы на  байланысты  болатын  себебі,  екпінді 

буындағы  дауыстыны  айтқан  кезде  оны ң  сол 

создің озге  буындарындағьгдауыстылардан ана- 

ғұрлым созылыңқы дыбысталуынан. Осы тұрғы- 

дан  алғанда екпіннің бұл түрімөлшер екпіні деп 

атау  арқылы  танылатын  түсініктің  мазмұнына




1 0 0

ФОНЕТИКА

дөп  келеді.  Осындағы  аталып өткен екпіннің  үш 

түрінің  үшеуінің де ж еке-ж еке  алғанда тілдерде 

қы лты қсы з таза  күйінде  ұшырауы  некен-саяқ. 

Дәлірек айтқанда, екпіні бірыңғай тегеурінді,  не 

болмаса б іры ңғай  әуезді,  я  біры ңғай  мөлшерлі 

боп келетін тілдер кемде-кем. Дұрысында, тілдер- 

де  екпіннің  аталған  түрлері  бірімен-бірі  астас, 

сабақтас күйінде ұшырайды.

Дегенмен, таразының салмақты жағы  қазақ 

тіліне тегеурінді екпіннің  (динамикалық, экспи- 

ратор,  интенсив)  кобірек  тән  екендігін  қолдау- 

шылар ж ағында жатқандығын айтуымыз керек.

Қ азақ тіліндегі тегеурінді  екпінді тек ф она- 

циялық ауаның қарқынымен сипаттап қана кою 

жеткіліксіз,  өйткені тіліміздегі екпін түскен дау- 

ысты қарқы нды лы ғы ны ң  үстіне созылыңқы ай- 

ты лады /Т егеурінді  екпін  сөйлеу  мүшелерінің 

бұлш ы қ  еттеріне  ф изикалы қ  күш тің  молы рақ 

түсуіне байланысты іштен сыртқа тепкен  ф она- 

циялы қ  ауаны ң  күш тірек,  әлдірек  ш ығуы нан 

пайда  болады.  С онды қтан  сөз  құрам ы ндағы  

екпін түскен дауысты дыбыс  сөздің өзге дауыс- 

ты лары нан ланағұрлым  қатты рақ дауыспен  ай- 

тылып,  қ ұ л аққа  анағұрлы м   айқы н ы рақ  ш алы- 

нады.  М әселен,  буын  саны  бірдей барады,  кара- 



ды деген етістіктердің екінші буындары  ұқсас-ра, 

-ра  дегендерді  бір  қалыпты  дауыспен  ауызша 

алма-кезек  айтып коретін болсақ, барады деген- 

дегі  екпінді  ра  буынының  карады  дегендегі 

екпінсіз р а -мен  салы стырғанда әлдеқайда қар- 

қынды айтылатынын әрі құлаққа қаттырақ есті- 

летінін  байқау қи ы н ға соқпайды.  Оның есесіне 

мұндағы барады дегендегі соңғы буындағы ы да- 

уыстысының карады дегендегі  соңғы   буындағы 

ь/-дан  дыбысталуы  да,  естілуі  де  анағұрлым  со- 

лғы н,  олай болатыны оған бұл жерде екпін түсіп 

тұрған  жоұі  Бұл  жай  әсіресе  сыртқы  дыбыстық 

құрылысы бірдей мына секілді етістіктердің екпін 

ыңғайын салыстырудан жақсы байқалады: маған 

тесіле карайды - көзінің алды карайды; ішсең, шөлің 

қанады  - жарақаты қанады.

С озы лы ңқы лы қ  болса,  мөлшерлі  екпіннің 

негізгі  белгісі.  Бұл  -  қазақ  тіліндегі  тегеурінді 

екпінді  мөлшерлі  екпіннен  боле-жара  қарауға 

болмайды  деген  соз.  Дұрысында,  қазақ  екпіні 

әрі тегеурінді, әрі молшерлі. Алайда тегеурінділік

-  оның басты  қасиеті де,  мөлшерлілік -  оны то- 

лықтырушы  үстеме  қасиет.

Қ азақ  тілінде дауыстылардың  созы лы ңқы , 

келте дауысты  боп  бөлінуі жоқ.  Қ азақ дауысты- 

л а р ы н ы ң   с о з ы л ы ң қ ы   айты луы   о л а р ғ а   сөз 

екпінінің түсуімен  ғана шарттас.




жүктеу 38.54 Mb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
1   ...   232   233   234   235   236   237   238   239   ...   1319




©emirb.org 2022
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет