Бағдарламасы бо й ы н ш а ш ы ға ры л д ы лп Қ азақ грамматикасы. Ф онетика, сөзжасам, морфология, синтаксис


-қ ы ә,  -қ ые-,  -қ ь,ү-,  -қ ы і-,  - г ые-,  -ғ ыі-,  -к 'а-



жүктеу 38.54 Mb.
Pdf просмотр
бет226/1319
Дата10.02.2022
өлшемі38.54 Mb.
#17147
1   ...   222   223   224   225   226   227   228   229   ...   1319
kazak grammatikasy fonetika sozzhasam morfologiia sintaksis
KORKEM-SOZ-ZHANE-PRAGMATIKA
-қ ы ә,  -қ ые-,  -қ ь,ү-,  -қ ы і-,  - г ые-,  -ғ ыі-,  -к 'а-, 

-кЛ)-,  -к  'ұ-,  -к_іы-,  -г  'а-,  -г  'о,  -г 'ұ-,  -г  Ъі-.

Ал теққана,  коққарға,  түққылмады, тіққа- 



сықта кқ тіркесінің ққ-ға айналуын былай түсіну- 

ге  болады.  Қ  -  тіл  арты  жуан,  к  -  тіл  ортасына 

бейім,  жіңішке.  Оның  үстіне  көрші дыбыстар-

дың ауаның шығу бағытымен айтылғаны  ыңғай- 

лы,  яғн и   мұнда  акустикалы қ  та,  артикуляция- 

лы қ та ықпал  бар.

Қалайда жалпы  заңға шәлкес бұл буындар  - 

сөйлеу кезінде тек бунақтар  ішінде  пайда бола- 

тын уақы тш абуы ндар.  Сондықтан да олар өзге 

буындар сияқты жеке айтыла алмайды.

Қазақ  тілінде  ұяң  б,  ғ,  г дыбыстары  сөзді 

аяқтай  алмайды,  ал  сөз,  бунақ  ішінде  буын  со- 

ңында тұра алады.  Мәселен, сөз ішінде: аб-дыра, 

аб-жауқын,  аб-зал,  ағ-за,  ағ-зам   (көне),  дағ-ды, 

жағ-дай,  дег-ді,  дег-бір,  ег-де;  бунақ ішінде: көб- 

жасар,  жаб-жаңа,  толыб-жатыр,  ағ-дала,  көг- 

дөнен.

Сондай-ақ үнді й, у,  ң, р, л дыбыстарынан сөз 

басталмайды, ал сөз ішінде  буын  бастала  береді: 

а-йы, а-йық, да-уа, да-уыл, мса-ңа, жа-ра, жа-ла. Бұдан 

буын  ішінде,  олардың  арасында түрлі дыбыстық 

құбылыстар кездесетінін аңғаруға болады.

Сөйтіп,  байы рғы   сөздеріміздің  буын  құра- 

мы: А, АВ,  ВА,  АВВ,  ВАВ,  ВАВВ түрінде  ұш ы- 

расады,  орыс тілінен  енген  сөздер арқылы  бес, 

алты дыбысты буындар пайда болды.

6.  БУНАҚ

Сөйлем  сөздерден  тұрады.  Сөйлеу  кезінде 

сол сөздер кейде жеке тұрып,  көбіне екіден, тіпті 

үш-торттен  топ  құрап  айтылады.  Мысалы,  Үш 

күндік жолдың бүгінгі, соңғы күніне, шәкірт бала 

барын салды  (М.Әуезов). Осында: үш күндік жол, 



соңғы күн,  шэкірт бшіа, барын салдь/дегендер өза- 

ра  тіркесіп,  топ  құрап  тұр.  Сөйлеу  кезінде  де 

бұлар жұбын жазбай, әрқайсысы өзіндік ырғаққа 

ие болады. Тек бастауыш болып тұрған бала сөзі 

өзінің алды -арты нда тұрған  анықтауыш ,  баян- 

дауышпен шэкірт бала барын салды түрде тұтаса 

айтылуға тиіс.  Бұдан сөйлемдегі сөздердің сөйлеу 

кезінде  тұтасып  немесе жеке-ж еке тұрмай,  топ 

құрап,  әрқайсы сы   өзіндік екпін,  ырғақпен  ай- 

тылатынын  аң ғаруға  болады.  Осындай  топтар 

ы рғақты қ топ делініп  жүр.  Мұны синтаксистік 


жүктеу 38.54 Mb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
1   ...   222   223   224   225   226   227   228   229   ...   1319




©emirb.org 2022
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет