Бағдарламасы бо й ы н ш а ш ы ға ры л д ы лп Қ азақ грамматикасы. Ф онетика, сөзжасам, морфология, синтаксис



жүктеу 38.54 Mb.
Pdf просмотр
бет215/1319
Дата10.02.2022
өлшемі38.54 Mb.
#17147
1   ...   211   212   213   214   215   216   217   218   ...   1319
kazak grammatikasy fonetika sozzhasam morfologiia sintaksis
KORKEM-SOZ-ZHANE-PRAGMATIKA
4.6.3. Тоғыспалы ассимиляция

М орфемалар аралығында қатар келген дау- 

ыссыздардың алдыңғысының өзінен  кейінгі ды- 

бысқа  акустикалы қ  ж ақтан,  ал  кейінгі  дыбыс- 

тың алдыңғы дыбысқа артикуляциялық жақтан 

ықпал етуінің нәтижесінде  екеуінің де  алмасуға 

ұшырауын тоғыспалы ассимиляция дейміз. Яғни 

тоғы спалы   ассим иляция  кезінде  көрші  дауыс- 

сыздар әрі  прогрессивті, әрі регрессивті ассими- 

л яц и яға  бірдей  ұшырайды.  Бұл  екі  түрлі  ж ағ- 

дайда  ғана,  оны ң  өзінде  сөз  бен  сөздің  аралы- 

ғында кездеседі.

1.  А лды ңғы   сөз  үнді  н  ды бы сы на  бітіп, 

кейінгі  сөз  қ  немесе  к  қатаңдарынан  басталса, 

онда нқ ж әне  нк түріндегі  дыбыс  тіркесі  ңғ,  ңг 

дыбыстары на алмасады.  М ұның себебін  былай 

түсіну  керек:  алдымен  прогрессивті  ассим иля- 

ция  заңы  бойы нш а  ұяң  н  дыбысы  қатаң  қ,  к 

дыбыстары н  ұяң  ғ,  г дыбыстарымен  алмасуға 

мәжбүр  етеді де,  тіл  арты  ғ,  г тіл  алды н дыбы- 

сына артикуляциялық жақтан регрессивті ықпал 

етіп,  оны  тіл  арты  ң дыбысымен  алмастырады: 



амаңгелді  (аман  келді),  қаңғызыл  (қан  қызыл), 

қаңғүрт (қан қүрт),  қауүңғақ (қауын қақ), жаң- 

гешті (жан кешті),  күңгөрді (күн көрді),  ортаң- 

ғолдай (ортан қолдай), оңғап (он қап), алтыңгірпік 

(алтын кірпік),  бүдаңгейін (бүдан кейін),  сеңгелдің 

(сен келдің), қайраңғалды (қайран қалды), оңгүндік 

(он күндік),  айдыңгол (айдын көл).

2.  А лдыңғы  сөз  с  дыбысына  бітіп,  кейінгі 

сө зж д ы б ы сы н ан  басталса, онда бұлардың екеуі 

де  ш  дыбысымен  алмасады.  Сонда  алдымен  с 

қатаңы  ұ я ң ж д ы б ы с ы н   қатаң ш -ға айналдыра- 

ды,  керісінш е,  қос  фокусты  ш,  с  дыбысын  то- 

лы қ  игеріп  ш -мен  алмастырады:  таиішол  (тас 

жол),  башшақта  (бас  жақта),  башшүлдә  (бас 

жүлде),  таіиіиарған (тас жарған),  бешшыл (бес 

жыл),  қошіиорға  (қос  жорға),  ешшоқ  (ес  жоқ), 

қүшшолү  (қүс жолы), Доиаиан (Досжан),  Еіишан 

(Есжан),  Қошшан  (Қосжан). Қарапайым айтуда: 

ошиюр (осы жер),  ошшолү (осы жолы), ошиіақ (осы 

жақ) болып та кетеді.  Я ғнисш -ш ш  (ш:).  Халық 

тілінде  қос  ш  қы сқары п  та  айтылады:  Қоіиан 



(Қосжан),  Ешан(Есжан),  Қышан (Қысжан), Қыжан 

(Қыз  жан).

Сонымен морфемалар аралығында қатар кел- 

ген  д а у ы с сы зд ар д ы ң   алды м ен   а л д ы ң ғы с ы  

кейінгісін  дауыс  қатысы  ж ағы нан  тәуелді  етіп




БУЫН

93

тұрады.  Бұл заң бойынша қосымшалардың басқы 



дыбысы игеріледі. Алайда артикуляциялық жақ- 

тан  кейбір  сәйкессіздіктер  қалады.  М ұны  рег- 

рессивті ассимиляция реттейді. Я ғни  көрші ды- 

быстар арасы нда үнемі  ілгерінді-кейінді  ықпал 

бір  мезгілде болады.


жүктеу 38.54 Mb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
1   ...   211   212   213   214   215   216   217   218   ...   1319




©emirb.org 2022
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет