Бағдарламасы бо й ы н ш а ш ы ға ры л д ы лп Қ азақ грамматикасы. Ф онетика, сөзжасам, морфология, синтаксис


г және  ғ дыбыстары нан  басталатын  қосы м ш а-  лар ж алғанған  кезде тіл алды н



жүктеу 38.54 Mb.
Pdf просмотр
бет211/1319
Дата10.02.2022
өлшемі38.54 Mb.
#17147
1   ...   207   208   209   210   211   212   213   214   ...   1319
kazak grammatikasy fonetika sozzhasam morfologiia sintaksis
KORKEM-SOZ-ZHANE-PRAGMATIKA
г және  ғ дыбыстары нан  басталатын  қосы м ш а- 

лар ж алғанған  кезде тіл алды н тіл  арты ң дыбы- 

сына  алмасады:  күңгө  (күн-ге),  қаңға  (қан-ға), 

жаңға (жан-ға),  үлкоңге (үлкен-ге),  жөңгө (жөн- 

ге),  оңға (он-ға),  бүгүңгі (бүгін-гі),  кейіңгі (кейін- 

гі),  түңгү  (түн-гі),  келгеңге (келген-ге), ж алғаң- 

ған (ж алған-ған),  сеңген (сен-ген),  сеңгеңге (сен- 

ген-ге),  сеңгісі (сен-гісі).  М ұ н д а ғ ,  г дыбыстары 

өзінен  бұрынғы  н  дыбысын  артикуляциялы қ 

жақтан  игеріп тұр.  О рф ографиялы қ  норм абой- 

ыішіа жоңқа (жон-қа), жоңқала (жонқа-ла), жоң- 

ғы (жон-ғы),  жоңғыш (жон-ғыш),  алдыңғы (ал- 

дын-ғы) түрде жазылаты н  создеріндегі ң дыбы- 

сы да осы  заңның корінісі;

ә)  соңы  нды бы сы на біткен сөздерге ж алға- 

натын  қосы м ш а  б,  м   дыбыстарынан  басталса, 

онда тіл  алды н  қос  ерін м дыбысына айналады: 

қаммен (қан-мен), жаммен (жан-мен), эммен (эн- 

мен), жамбайды (жан-байды), қамбады (қан-бады), 

сембеді (сен-беді),  келгеммен (келген-мен),  айт- 

қаммен (айтқан-мен). Мұндай құбылыс сөз бен 

сездің аралы ғында да байқалады: омбір (он бір), 



омбес  (он  бес),  омбет  (он  бет),  жамберді  (жан 

берді),  қаммен тер (қан мен тер), эммен жыр (эн 

мен жыр), Жамбота (жан бота), Жамболат (жан 

болат).

А лдыңғы соз н дыбысына аяқталып,  кейінгі 

сөз  п  ды бы сы нан  басталса,  тіл  алды  н  дыбысы 

қос  ерін  м  ды бы сы на  алмасады:  омпарақ  (он 



парақ),  жампайда (жан пайда),  жампыйда (жан 

пида),  ж амампыйғыл (жаман пиғыл), Жампейіс 

(Жанпейіс),  Күмпейіс (Күнпейіс).

2. 


Ұ яңдардан  қазақ тілінде з ж ә н е ж  ды бы - 

стары  ғана  сөзді  аяқтай  алады.  Оның  озінде ж 

санаулы  ғанатүбір морфеманың құрамында ұшы- 

райды,  ал з дыбысы  одан  әлдеқайда актив.  Бұл 

жіктік (-сыз,  -сіз,  -мыз,  -міз,  -быз,  -біз,  -пыз,  -піз), 

тәуелдік (-ңыз,  -ңіз,  -ыңыз,  -іңіз,  -мыз,  -ымыз,  -іміз) 

жалғауларында да кездеседі.

Орыс тілінде араб,  клуб,  архив,  актив, завод, 



катод, газ,  шлюз, гараж,  тираж түрінде жазыл- 

ғанмен,  сөз соңында ұяңдар айтылмайды. Алай- 

да қазақ тіліндегдз,  шлюз, гараж, тираж сияқты 

сөздердің  соңы ндағы  з, ж  айқы н  айтылады да, 

оларға қосымшалар ұяңнан жалғанады:  газ-дың, 

газ-ға,  газ-бен.

А лдыңғы  м орф ем аз, ж дыбыстарына бітіп, 

кейінгі  м о р ф ем ас,  ш  ж ә н е з ,  ж дыбыстарынан 

басталса ілгерінді,  кейінді ықпалдың нэтижесін- 

де  бірсыпыра дыбыс  алмасулары болады.  Оның 

ішіндегі  регрессивті ассимиляция  мынадай  бо- 

лып  келеді.

а) 

алдыңғы  м орф ем аз ұяңына бітіп,  кейінгі 



морфема  қатаң  с  дыбысынан  басталса,  онда  з 

қатаң  с  дыбысына  алмасады:  соссүз  (соз-сіз), 



коссүз (көз-сіз), қасса (қаз-са), осса (оз-са), жүссом 

(жүз сом),  біссіз (біз-сіз),  сіссіз (сіз-сіз); ал  қатаң 

т-н ы ң   алдынан  кел ген дес-ға жуықтайды.  Қас- 



тай (Қазтай), Жүстайлақ (Жүзтайлақ), жүстауық 

(жүз  тауық),  істүссіз  (із-түссіз);  яғн и   зс-н ы ң  

орны на сс (с:) тіркесі пайда болады;

ә)  кейінгі  м орф ем аж  дыбысынан  басталса, 

алды ңғы  м орф еманы ң  соң ы н д ағы з д ы б ы сы ж  

дыбысына айналады.  Бұл сөз бен сөздің арасын- 

да  ұшырайды.  Өйткені  ж д ы б ы сы н ан   бастала- 

тын қосымша жоққа тән.  Мысалы: жүжжьт (лсүз



92


жүктеу 38.54 Mb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
1   ...   207   208   209   210   211   212   213   214   ...   1319




©emirb.org 2022
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет