Бағдарламасы бо й ы н ш а ш ы ға ры л д ы лп Қ азақ грамматикасы. Ф онетика, сөзжасам, морфология, синтаксис



жүктеу 38.54 Mb.
Pdf просмотр
бет210/1319
Дата10.02.2022
өлшемі38.54 Mb.
#17147
1   ...   206   207   208   209   210   211   212   213   ...   1319
kazak grammatikasy fonetika sozzhasam morfologiia sintaksis
KORKEM-SOZ-ZHANE-PRAGMATIKA
Д Ы Ь Ы С І А Г Д Ы Ц  

КПДЬЬУІ

91

айтылады: ақте (ақ де),  көкте (көк де),  тарақте 



(тарақ де),  кітэпте (кітап де).

Тұр алдымнан  кет деді,

Кет  деген  сөзі кект і еді.

( “Алпамыс ”)

М ұнда кет  деді айтуда кеттеді болады.



4.6.2.  Регрессивті ассимиляция

Прогрессивті ассим иляция  кезінде  акусти- 

ка-артикуляциялы қ  жақтан  игерілмей  қалған 

дыбыстардың арасындағы  сәйкессіздіктердірег- 



рессивті ассимиляция кейінгі дыбыстың алдың- 

ғы дыбысқа әсері арқылы реттейді.  Өйткені  рег- 

рессивті ассимиляция сөз соңындағы дауыссыз- 

дарға  кейінгі  м орфеманы ң  (қосы м ш а  не  сөз) 

басқы дауыссыздарының ықпалы түрінде болады.

1. 


Үнді дауыссыздар да дауыстылар сияқты 

басқа дауыссыздарға ықпал етіп тұрады.  Регрес- 

сивті  ассим иляцияға ұшырап  алмасатын  бір-ақ 

дыбыс  бар.  Ол  -  тіл  алды  н.

Бұл дыбыстың тіл  арты г,  ғ  үнсіздерінің  (қ, 

к қатаңдары  морфема жігінде  үнділерден  кейін 

ұяңдайтыны  белгілі)  алдында  тұрмайды.  С он- 

дықтан да тілімізде ертеректе енген  кейбір орыс 

сөздерінің құрамында кездесетін нк,  нг тіркесін- 

дегі н дыбысы біржола ң дыбысына айналып  кет- 

кен: бэтеңке (ботинка),  кәрзеңке (корзинка), ре- 



зеңке (резинка),  сіріңке (серянка),  теңге (деньги). 

Сондай-ақ  қос  ерін  б,  м ,  п  дыбыстарының  ал- 

дында  да  н  айтылмайды.  Орыс  сөзі  кәмпіске 

(көркем шығармада, ауызша айтуда) болып, н ды- 

бысы қос ерін м дыбысына алмасады.  Қазақ тілінің 

байырғы  сөздерінің құрамынданг, нғ, нб, нм, нп 

дыбыстары тіркесі айтуда ұшырамайды.

С оны мен н  мынадай  ж ағдайда  регрессивті 

ассимиляцияға ұшырап,  алмасады:

а) 


соңы н дыбысына біткен сөздерге тіл арты 


жүктеу 38.54 Mb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
1   ...   206   207   208   209   210   211   212   213   ...   1319




©emirb.org 2022
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет