Бағдарламасы бо й ы н ш а ш ы ға ры л д ы лп Қ азақ грамматикасы. Ф онетика, сөзжасам, морфология, синтаксис



жүктеу 38.54 Mb.
Pdf просмотр
бет208/1319
Дата10.02.2022
өлшемі38.54 Mb.
#17147
1   ...   204   205   206   207   208   209   210   211   ...   1319
kazak grammatikasy fonetika sozzhasam morfologiia sintaksis
KORKEM-SOZ-ZHANE-PRAGMATIKA
1.  Үнді  дауыссыздар сөзді  аяқтап  тұра ала- 

ды жэне бұлар дауыстылар сияқты өзінен  кейінгі 

морфеманы ң  (қосы м ш а,  сөз)  тек  ұяң,  үндіден 

басталуын талап етеді:л*ал-дб///, м ал-ға, мал-мен, 



ем-ді, ем-нен, аң-мен, ар-лы, ар-мен, ай-дың, ай-лы, 

ай-ға,  тау-лар,  тау-ға т.б.

Қатаң  дауыссыздардан  ерме  с  жэне  ш-дан 

басталатын  қосымшалар:лш./г-шь/, мал-сыз, м ал- 

сак, ал-са, ал-сын, ал-шы, ем-ші, ем-сіз, ай-сыз, ар- 

сызаң-ша, жау-са, жау-сын, жап-са, жан-сын т.б. 

Өзгелік етістің  қ а та ң т ж ұ р н а ғы  да соңы л,  н,  р, 



й  үнділеріне аяқталған туынды  етістіктерге жал- 

ғана аладъг.жонел-т, айнал-т, қинал-т, ойлан-т, 



түрлен-т, ағар-т, қызар-т, сарғай-т, қарай-тт.б.

Ат  бунақтағы  кейінгі  сөздің басқы дыбысы 



қ,  к  қатаңдарынан  басталатын  болса,  өзінен 

бұрынғы создің соңындағы  үнділердің прогрес- 

сивті  ықпалына  ұшырап,  ұяңданып  кетеді:л*#.л- 

ғора (мал кора),  кітабымғайда (кітабым қайда), 

таңғалды (таң қалды),  біргүлді (бір күлді),  айға- 

рады (ай қарады),  тауғайда (тау қайда).

Бұл заңға бірер кірме  қосымшаның басында 

кездесетінқ, к қ а т а ң д а р ы   б а ғ ы н б а й д ы .  Олар: 

-қор (жем-қор,  қам-қор),  -қой (сән-қой, әзіл-қой, 

жанжал-қой),  -кент (Шым-кент,  Қүм-кент,Жар- 

кент).  С ондай-ақ әйелдердің есімдерінің  құра- 

мында кездесетін  күл  (гүл) сөзінің басқы дыбы- 

сы  да  ұяңдамайды:  Әйкүл,  Базаркүл,  Тойкүл, 

Шірінкүл,  Шырынкүл.

2.  Қ азақ тілінде ұяң дауыссызардантек ж,  з 

дыбыстары  ғана сөз соңында келеді.  Оның өзінде 

ж ды бы сы на аяқталған сөздер санаулы-ақ (лаж, 



мүқтаж, уәж).  Әдетте орыс тілінде сөз соңында 

ұяң дауыссыздар айтылмайды.

Бұл  ұяңдарға  (ж,  з)  біткен  сөздерге дауыс- 

сыздан басталатын  қосымшалар тек ұяң дыбыс- 

тардан  басталады: жаз (зат.),  жаз-дың,  ж аз-ға, 

жазбен; жаз (ет.), жаз-ған,  жаз-ды, жаз-ба; қыз 

(зат.), қыз-бын, қыз-дың, қыз-ға, қыз-бен, қыз-дар; 

қыз (ет.), қыз-ып, қыз-ған, қыз-ды, газ-ды, газ-ға, 

газ-бен т.б.

Бунақта соз соңындағы  ұяңдардың прогрес- 

сивті  ы қпалы нан  кейінгі  сөздің басқы қ жэне к 

қатаңдары  ғана үяцданадъ\:жазгелді (жаз келді), 



жазгөрдім (жаз көрдім), қағазғалам 


жүктеу 38.54 Mb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
1   ...   204   205   206   207   208   209   210   211   ...   1319




©emirb.org 2022
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет