Бағдарламасы бо й ы н ш а ш ы ға ры л д ы лп Қ азақ грамматикасы. Ф онетика, сөзжасам, морфология, синтаксис



жүктеу 38.54 Mb.
Pdf просмотр
бет2/1319
Дата10.02.2022
өлшемі38.54 Mb.
#17147
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   1319
kazak grammatikasy fonetika sozzhasam morfologiia sintaksis
KORKEM-SOZ-ZHANE-PRAGMATIKA
3

АЛҒЫ СӨЗ

“Қ азақ грамматикасы”  -  қазақ тілінің бүкіл 

грамм атикалы қ қүры лы сы н,  бар деңгейін бірге 

алып қарастырған, бірбүтін түтас еңбек.  М үңдай 

қүрылымды грамматикалар,  рас,  бүрын да бол- 

ған.  Солардың бірі  -  П .М .М елиоранскийдің екі 

бөлімді (1894 ж әне  1897 жылдары жарияланған) 

“Краткая грамматика казак-киргизского язы ка” 

дейтін кітабы.  Ол қазақ грамматикасының жал- 

пы  алғаш қы   тәж ірибесі-тін.  Б ірақ  бүл  жерде 

бірден басын аш ы п алатын мынадай принципті 

мәселе бар:  аталмыш  грамматика  коп жағдайда 



п р а к т и к а лы қ   м а қса т т а ,  ягни   қ а за қ   т ілін 

үйренушілер  мен  уйретушшер  ушін  ж азы лғанға 

үқсайды .  Олай  деуге  мынадай  бірнеше  жағдай 

итермелейді:

1)  екі  болімін  қоса  алғанда  кітапты ң  бар 

колемі  150  беттей  ғана;  бүған жалғас “П рим ер- 

ный разбор  и  перевод  отрывка  в  прозе”,  “П ри- 

мерный разбор и перевод отрывка в стихах” және 

“Глоссарии к разобранным отрывкам” дейтін 23 

беттен туратътметодикалық нусқама сипатты 

үш қосымш а берілген; 



*

2) “Краткая  грамматика казак-іш ргизского 

язы к а” кітабында ш ыны нда  негізінен тіл  үйре- 

ну,  тіл  үйрету  м ақсаты   козделгені  авторды ң 

кіріспедегі “в небольш ой грамматике для  начи- 

нающих” ,  “при  изучении  язы ка  с  чисто  прак- 



тической  целью”,  “для  усвоения  себе  правиль- 

ного  произнош ения” ,  “цель  этой  второй  части 

грамматики заклю чается не  более  в том,  чтобы 

познаком ить  читателя  в  сжатой  форме  с  си н - 

таксическим строем  казак-киргизского язы ка  и 

разъяснить на примерах наиболее нужные правила

которым следует руководствоваться приупотреб- 

лении различных форм  и составлении предложе- 

ний” дейтін создерінен де айқын аңғарылады;

3)  ж оғары да  айты лғандарды ң  сы рты нда, 

М елиоранский қазақтрам матикасыны ң синтак- 

сис болімін дайындау үстінде озі үстанған түрғы- 

бағдары  жонінде  кіріспеде  былай  деп  жазады: 

“При  составлении киргизского синтаксиса  мне 

послужила весьма полезным пособием “Грамма- 

тика алтайского язы ка”.  Синтаксический строй 

почти  во  всех  турецких  наречий  не  только  в 

главных  чертах,  но  даже  во  многих  частностях

одинаков, так что, познакомившись, основатель- 

но  с  синтаксисом   одного  из  них,  можно  уже 

довольно удовлетворительно разбирать синтак- 

сически турецкую речь вообще... Я  пользовался 

ею  и  как  планом  (в  особенности  в  1  главе),  и 



как источником при  изложении многих частных 

синтаксических  правил;  так  например  в  “уче- 

нии  о  падөжах” у  меня  найдется весьма немного 

перемен ср авн и тел ьн о   с “Г рам м атикой  алтай- 

ского языка”, разве только формулировка неко- 

торых  правгй/несколько иная,  а все  изложение 

вообще  более  сжато...  Н и  специалисты ,  н и тем  

более  начинаю щ ие  туркологи  не  посетуют  на 

меня, надеюсь,  за то,  что я таким образом отчас- 

ти повпюрил или перефразировал “Грамматику ал- 

тайского языка” (баса көрсетіп отырған біз - Е.Ж.);

4) П.М.Мелиоранскиіідің грамматикасы, аты- 

нан да корініп түрғандай,  шынында да қы сқаш а 

грамматика,  жоғарыда  айтқаны м ы здай,  23  бет 

қосымш аны былай қойғанда, бар көлемі не бәрі 

15.0  беттей  ғана.  Қ ы сқаш а  грамматика  екенін 

автордың  озі  де  кіріспеде “сознавая  известную 

неполноту своего труда” ,  “в неболыіюй грамма- 

тике”,  “более сжато”, / ^  сжатой  форме” деп,  бір 

емес, екі емес,  үнемі ескертіп отырады;

5)  автор  озінің  бүл  қа за қ   грамматикасын 

В.В.Радлов ж ариялаған әдебиет үлгілерінің тек 

кейбіріне  ғана  сүйеніп  жазған;  ш ағын  көлемді 

бүл тіл материалы қазақ тілінің байыргы бай маз- 

м уны н,  халы қт ы қ  қалпы н,  негізгі  сипатт ы 

ерекшеліктерін,  оның жалпы лингвистикалық та- 

бигатын  неғүрлым  терең  таны п  білуге,  тілдің 

грам м ати кал ы қ  қ ү р ы л ы сы н   түтас  бір  жүйе 

ретінде,  оны ң грамм атикалы қ қүрылысындағы 

қүбылыстарды ,  тілдік единицаларды  өзара ты- 

ғыз  байланыста  алып  қарауға,  сөз  ж оқ,  азды қ 

қылады.


С .Н .И ван овты ң  XIX ғасырдағы  граммати- 

калық еңбектердің ішінен түрік тілдері жоніндегі 

кейінгі  зерттеулерге  негүрлым  кобірек әсер ет- 

кен   үш   іргелі  (“к а п и т а л ь н ы х ” )  зерттеу д і:

А .М .К азем бектің“Общ ая  грамматика турецко- 

тата^ского  язы ка” ,  О .Н .Бетлингтің  “ІІЬег  сііе 

Зргасһе  сіег Іаки іеп ”  жоне  “Грамматика  алтай- 

ского  язы ка”  кітаптарын  боле  қарайты ны ,  ал




4


жүктеу 38.54 Mb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   1319




©emirb.org 2022
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет