Бағдарламасы бо й ы н ш а ш ы ға ры л д ы лп Қ азақ грамматикасы. Ф онетика, сөзжасам, морфология, синтаксис


е,  ы,  і әріптері  айтуда  о,  ұ,  ү



жүктеу 38.54 Mb.
Pdf просмотр
бет199/1319
Дата10.02.2022
өлшемі38.54 Mb.
#17147
1   ...   195   196   197   198   199   200   201   202   ...   1319
kazak grammatikasy fonetika sozzhasam morfologiia sintaksis
KORKEM-SOZ-ZHANE-PRAGMATIKA
е,  ы,  і әріптері  айтуда  о,  ұ,  ү  еріндіктеріне  ай- 

налады.


Мысалы:

қорұтұндұсұ  (қорытындысы) 

құлұнүмдұ (құлынымды) 

өздорүнүзго (өздерінізге) 

күлкүлорүнүздү (күлкілерінізді) 

ауұлұмұздұң (ауылымыздың) 

эуөстөндүрүп  (эуестендіріп).

Сонымен, ерін үндестігі де қазақ тілінің біре- 

гей  белгісі болып табылады.

4 5 .  

Б Е Й ІМ Д Е С Т ІК

Аккомодация (лат. ассотосіаііо -  бейімделу)

-  морфемалар жігінде қатар келген дауысты және 

дауыссыз дыбыстардың  бір-біріне  ықпал  етіп, 

бейімделіп айтылуы.  М ысалы: ат,  ет, от,  от де- 

ген  сөздердё бір  ғана т фонемасы дауыстылар-

дың  әсерінен  төрт  түрлі  реңге  ие  болатынын 

білеміз.  Бұл  -  буын  ішіндегі  ықпал.

А ккомодация  құбылысында  қазақ  тілінде 

негізінен дауыстылар дауыссыздарды дауыстың 

қатысы және  айтылуы ж ағы нан өзіне бейімдеп 

тұрады.  М ысалы: тарағы (тарақ-ы ), ағеш кі (ақ 

ешкі),  қарағой (қара қой) дегендерде дауыстылар 

дауы сты ң   қаты сы   ж ағы н ан   дауы ссы здарды  

игеріп тұр.

Ал дауыстылардың артикуляциялық  (айты- 

луы) жақтан әсері дегенде, әсіресе тілдің  қалпы 

ж ағы нан дауыссыздарға етер ықпалын айту ке- 

рек.  Я ғн и   қазақ  тілінде  дауыссыздардың  жуан 

және ж іңіш ке  болып  айтылуы  көбіне дауысты- 

мен байланысты.

Керісінше, дауыссыздар да дауыстыларға әсер 

етіп  тұрады.  Тек  қ,  ғ  дыбыстары  үнемі  жуан 

дауыстылармен,  к,  г  жіңіш ке  дауыстылармен 

тіркеседі.

М орфемалар  жігінде дауыстылар  мен  дау- 

ыссыздар және  керісінше, дауыссыздар мен дау- 

ыстылар  қатар  келген  кезде әрқаш ан дауысты- 

лар  игеріп тұрады да,  аккомодациядағы  ықпал- 

дың түрі  (прогрессивті, регрессивті) дауыстының 

орын  тәртібімен  байланысты  болады.  Сонды қ- 

тан аккомодацияны екіге бөліп  қарауға болады:

1. Дауыстылар мен дауыссыздардың үндесуі 

(прогрессивті аккомодация).

2. Дауыссыздар мен дауыстылардың үндесуі 

(регрессивті аккомодация).


жүктеу 38.54 Mb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
1   ...   195   196   197   198   199   200   201   202   ...   1319




©emirb.org 2022
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет