Бағдарламасы бо й ы н ш а ш ы ға ры л д ы лп Қ азақ грамматикасы. Ф онетика, сөзжасам, морфология, синтаксис



жүктеу 38.54 Mb.
Pdf просмотр
бет198/1319
Дата10.02.2022
өлшемі38.54 Mb.
#17147
1   ...   194   195   196   197   198   199   200   201   ...   1319
kazak grammatikasy fonetika sozzhasam morfologiia sintaksis
KORKEM-SOZ-ZHANE-PRAGMATIKA
4 4   Е Р ІН   Ү Н Д Е С Т ІГ І

Дауыстылардың  бір  сөз  көлемінде  еріннің 

қызметі жағынан ыңғайласып, үйлесіп келуін ерін 

үндестігі дейді.  Бұл заң бойынш а сөздің бірінші 

буынында еріндік дауысты  болса,  қалған буын- 

дары нда  да  еріндіктер  тұруға  тиіс.  М ысалы, 

түйөлөрүмүздүң, көбөлөктөрдү, түлкүлөрдү.

Қазақ тілінде ерін  үндестігі бар ма,  бар бол- 

са,  неше  буынға жетеді дейтін  мәселе әлі  күнге 

толық  шешімін таба алмай  келеді.




86

ФОНЕТИКА

Қазіргі қазақ тілінде бірінші буында еріндік 

дауыстылар  (о,  о,  ұ,  ү)  келіп  (оларды  ж азбасқа 

мүмкіндік  ж оқ),  екінш і  буында  езулік  е,  ы,  і 

әріптері жазылса,  онда олар еріндік (о,  ұ,  ү)  бо- 

лып айтылады.

Ф онетика үшін  сөздің жазылуы емес,  айты- 

луы, естілуі маңызды екені даусыз.  Еріндіктердің 

орнына езуліктерді жазу - орф ограф иялы қ нор- 

ма,  бірізді жазу  үшін  қажет.

Ерін  үндестігін  дүрыс  түсіну  үшін  еріндік 

дауыстылар  мен  езулік  дауыстылардың  көрш і 

буындарда қатар тұру мүмкіндіктерін ескеру ке- 

рек.  Сонда  екі  буынды  сөздерде  тек  аш ы қ  а 

езулігінің  ғ а н а о ,  ұ еріндіктерінен  кейін  кезде- 

седі; ора, орақ, отан, қола, қора, ұра, ұран, ұзақ, құрақ, 



құлақ,  бұтат.б.  Қалған жағдайда еріндіктер мен 

езуліктер бір сөз ішінде қатар айтылмайды. Әсіре- 

се еріндіктерден кейін езуліктер кездеспейді. Тек 

мазмұн, мақұл, макұлық, марқұм, мәжнұн, куэ, күю, 

мэжбүр,  дэстүрцеген сияқты санаулы ғана кірме 

сөздерде бұл заңдылық сақталмауы мүмкін.

С ингарм онизм нің  мәнін  құрауға  тіл  және 

ерін  үндестігі  тең  қатысады.  Ерін  үндестігінің 

күші екі буынмен шектелмейді.  Бірінші  буында 

дөңгеленіп,  сүйірленіп алған ерін  екінші буын- 

да  (аш ы қ  а  ды бы сы   болмаса)  тез  жайы лы п  өз 

қалпы на  келмейді  және  ол  үшінші  буында  да 

аяқтала қоймайды.

Бұл айтылғандардан ш ығатын қорытынды: 

қазақ  тілінде  ерін  үндестігі  болған  және  оны ң 

күші  санаулы  буынмен  шектелмейді:  алды ңғы  

буында дауысты о,  ө,  ұ,  ү,  сон дай -ақ дауыссыз 

у дыбыстары болса,  келесі буындарда жазылған 




жүктеу 38.54 Mb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
1   ...   194   195   196   197   198   199   200   201   ...   1319




©emirb.org 2022
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет