Бағдарламасы бо й ы н ш а ш ы ға ры л д ы лп Қ азақ грамматикасы. Ф онетика, сөзжасам, морфология, синтаксис



жүктеу 38.54 Mb.
Pdf просмотр
бет192/1319
Дата10.02.2022
өлшемі38.54 Mb.
#17147
1   ...   188   189   190   191   192   193   194   195   ...   1319
kazak grammatikasy fonetika sozzhasam morfologiia sintaksis
KORKEM-SOZ-ZHANE-PRAGMATIKA
дыбыстардың  үйлесуі  нем есе  үндестік  заңы 

дейміз.


Дыбыстардың  үндесуі немесе үндестік заңы 

қазақ  тілі  ф онологиясы ны ң  ең  өзекті  мәселе- 

лерінің біріне жатады. Ды быстардың  акустика- 

артикуляциялық сипаттарын  нақты білгенде ғана 

бұл заңдылықты ж ақсы   аңғаруға және түсінуге 

болады.


4 .2 .  Д Ы Б Ы С Т А Р Д Ы Ң  

А Л М А С У Ы

Т іл д ің   а у ы зш а   ф о р м а с ы н д а   д ы б ы с та р  

үндестік заңы на сәйкес  үнемі  үйлесіп,  жымда- 

сып қолданылады.  Егер айтуда осы үндестік сақ- 

талмай,  бұзылатын  болса,  м ұны ң  өзі  айтылуы 

мен  ж азы луы ны ң  арасы н  парықтай  алмаудан 

туады.  Ө йткені  жазу сөздің  айтылуын дәл  бере 

алмайды.  О ны ң  үстіне  м орф ологиялы қ  прин- 

цип  басш ы лы ққа  алы наты н  қазақ  жазуында 

түбірдің соңғы  дыбысы  көбіне өзгеріссіз жазы- 

лады.  М ысалы:  жан етістігінен  өрбитін жанды, 

жанбады,  ж анған  (жоқ)  сияқты   формаларда 

түбірдің  бастапқы   қалпы  сақталып  жазылады. 

Алайда  осы ндағы   н  әрпі  үш  сөз  формада  үш 

түрлі дыбысталады.

Егер әлгі сөзформалардың құрамындағы нб, 

нғ тіркестерін дәл осылай  (жазылуындай)  айта- 

тын болсақ,  үндестік заңына нұқсан  келеді.  Бұл 

заң бойы нш анб,  нғ тіркесі дауыс қатысы ж ағы- 

нан сәйкес келгенмен, жасалымы (артикуляция- 

сы) жағынан оралымсыз; сонда қос ерін б өзінің 

алдында  тіл  алды  н-ны  қос  ерін  м -ғ а ,  ал  тіл

арты  ғ  тіл  арты  ң -ға  икемделеді.  С оны ң  нәти- 

ж есінде нб тіркесі м б (жамбады),  нғ тіркесі ңғ 



(ж аңған) болып айтылады, яғни н дыбысы бірде 


жүктеу 38.54 Mb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
1   ...   188   189   190   191   192   193   194   195   ...   1319




©emirb.org 2022
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет