Бағдарламасы бо й ы н ш а ш ы ға ры л д ы лп Қ азақ грамматикасы. Ф онетика, сөзжасам, морфология, синтаксис


йп:  зағыйп (зағип),  тэлійп (тэлип),  йх



жүктеу 38.54 Mb.
Pdf просмотр
бет182/1319
Дата10.02.2022
өлшемі38.54 Mb.
#17147
1   ...   178   179   180   181   182   183   184   185   ...   1319
kazak grammatikasy fonetika sozzhasam morfologiia sintaksis
KORKEM-SOZ-ZHANE-PRAGMATIKA
йп:  зағыйп (зағип),  тэлійп (тэлип), 

йх:  тарыйх (тарих),  Шафыйқ (Шафих), 

йқ:  таспыйқ (таспиқ), 

йн:  аумійн  (аумин),  Ғайнеддійн (Ғайнеддин), 

ійншалла (иншалла),

уз: махфұуз (махфуз), 

ул:  Расұул (Расул), 

ух: рұух (рух), 

йф:  Хатійф (Хатиф), 

йб: Хабійб (Хабиб), 

йд:  Халійд (Халид), 

йл: Халійл (Халил).

Артикуляциясы  орыс создерін айту арқылы 

қалыгітасқан қазіргі оқыған қауым мұндай тіркес- 

терді  қиналмай айтады.



2.2.11.  Шәлкес тіркестер

Байырғы сөздерде кездеспейтін,  қолдан жа- 

салған  жасанды  тіркестер  сөз  ішінде,  буындар 

жігінде  ж етерлік.  Оларды  шәлкес  тіркестер 

дейміз.

Енді  емле  сәздігіндегі  кейбір түбір ішіндегі 

тіркестерді  көрейік:

1.

  қ а т а ң -ү я ң  

тіркестер: 

3. 


ү я ң -к атаң :

кб: 

аллауакбар

 

зһ: 



м азһ аб

тб: 

м а т б уға т

 

4.  үя ң -үн ді:



хб: 

сүхбат,  шахбибі

 

ғл: 



бағлан,  м а ғл ү м ,  үғл ан

х з: 

ш ахзада

 

ғ м : 



л а ғм а н

һб: 

шаһбаз

 

ғн: 



яғни

2. 


қ а т а ң -ү н д і 

тіркестер: 



др: 

медресе

к м : 

хикмет

 

ж н: 



мэж нүн,  күмэж нік

қл: 

ғақлия,  м ақлүқат

 

жр: 



хиж ра

қ м : 

рақм ет ,  зақмет

 

зл: 



м а зл ү м

қр: 

м а қ р ү м

 

зм : 



мазмүн, қызмет, жазмыш

х м : 

рахман,  Ахмет,  Махмүт

 

зн: 



кезнесу

хн: 

мехнат,  сахна

 

бл: 



аблы ғу,  лоблу,  облыс

хр: 

махраб,  м ихраб

 

бр: 



ғибрат

һр: 

баһра

 

5. 



ү н д і-ү н д і 

тіркестер:



сл: 

ислам,  м эслихат

 

мл: 



емле,  м ем лекет ,  жгүмле

см : 

басмашы,  ресм и

шл: 

шашлық

и ім : 

баш мақ,  әш мүш ке

шн: 

қүшнаіи

тр: 

кәстрөл


80

ФОНЕТИКА

Дыбыстық тіркестерді зерттеушілердің бәрі 

де  бұларды  заңды  тіркес түрінде танитыны  жо- 

ғарыда  көрсетілді.  О лардың  ш элкес  тіркестер 

екенін,  бірінш іден,  ф онетикалы қ заң ға бағы н- 

байтынынан  көрсек,  екіншіден,  аздаған  мысал- 

дардың  өзі-ақ  айтып  тұр.  Бұлар  -  түп  ш ыққан 

тілге  еліктеп  қолдан ж асалған тіркестер.  Мәсе- 

лен, басмашы, баишақ, кэстрөл, іиашлық.

2.2.12.  Қайталама дыбыстар

Бір создің екі  рет қайталануы  арқылы  қай- 

талама  қос  создер  жасалады.  Осы  үлгімен  бір 

дыбыстың екі рет қайталанып  қоданылуын қай- 



талама  дыбыстар  дейміз  (гемината).  Мысалы, 

қатты,  тэтті,  атты,  атта,  ашшы (ащы,  ашша, 

асшы), түшшы (түщы, түзшы), текке, баққа, аққар, 

таппады.  Қайталама  дыбыстарды  да  үш  түрлі 

позицияда қараған жөн:  1) түбір ішінде,  2) түбір 

мен  қосымшаның,  3) сөз бен сөздің аралығында.

2.2.12.1.  Соз бен создің аралығында

ққ:  аққала,  аққүс,  бсіққарады,  баққайтты, 

оққағар,  саққүлақ,  аққалпақ, осында: көкқарға, 

көкқасқа, көкқүтан, текқана, бекқатты,  Бекқали, 

Бекқара (к айтуда қ  болады).

кк:  көккөйлек, көккептер,  көккүл, көккітэп. 

пп:  көппала,  көпполды,  көпперді,  алыпперді, 

экепперді, көппай, көпполсын,  шөпперді.

сс:  бассалды,  бессөйлем,  бессом,  кәссалды, 

сөссарасы,  көссүзді,  бассағалады, тассалды.

тт:  төрттеңге,  т өрт т үлік,  терт тэсіл, 

иттірлік,  иттерісі, аттарақ, шеттілі.

і і и і і





үіишелек, үшшал, бешшелек, бешшал, беш- 

шүлдыз, үшшүз, беиішүз, жашшықты.

жж: жүжжыл, тоғыэісжыл, қылсжанды, қыж- 

жібек, божжорға, лажжоқ.

зз: жүззауыт, сөззергері, тоғүззаң, өззаңы, тез- 

зыт, күззэрлі. 

,

мм: оммың, оммал, оммэрте, жамменікі, қам- 

майдан.

нн:  оннар, оннан,  оннэрсе,  сеннеге.

Сөз бен сөздің арасында негізінен  қатаң да- 

уыссыздар  ғана қайталанып  айтылады. Ал  ұяң- 

дардан т е к ж ж ә н е з ,  үнділерден те к м , н дыбыс- 

тары  ғана  қайталанады ,  қалған  дауыссыздар 

қайталанбайды.



2,2.12.2.  Соз бен  қосымша  аралығында

ққ:  санаққа,  баққа,  таққа,  баккан,  таққан, 

какқан, соққы, соққыла, жоққа.

кк: көкке,  кекке,  текке, бүккен,  бөккен, экке, 

жікке, сөкке, сөккен, төккен, шеккен.

пп: қаппен, баппен, жаппады, кеппеді, теппеді, 

теппе,  шаппа.

сс: бассыз, ессіз,  түссіз, іссіз, асса, басса, кессе, 

өссе,  тессе,  сәссүз (сөзсіз),  сессе (сезсе).

тт: батты, бетті, бітті, кетті, жатты, қайт- 

ты, айтты, сатты.

шш: шешіиі, кешші (кесші), аіишы (асшы), таш- 

ша (тазша), лашшыз (лажсыз).

мм: жаммен (жанмен), мамам м ен (маман- 

мен), қаммен, шаммен, сиіғаммын (алғанмын), кел- 

геммін (келгенмін), мамаммын (маманмын), адам- 

мын.

нн:  нанның,  наннан,  алғаннан, кеннен,  келген- 

нен, санның, саннан,  оннан.

Бұл  позицияда  да  қатаңдар  мен  үнді  м ,  н 

дыбыстары  еркін  қайталанатын  болса,  ұяңдар 

мүлде  кездеспейді.




жүктеу 38.54 Mb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
1   ...   178   179   180   181   182   183   184   185   ...   1319




©emirb.org 2022
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет