Бағдарламасы бо й ы н ш а ш ы ға ры л д ы лп Қ азақ грамматикасы. Ф онетика, сөзжасам, морфология, синтаксис



жүктеу 38.54 Mb.
Pdf просмотр
бет148/1319
Дата10.02.2022
өлшемі38.54 Mb.
#17147
1   ...   144   145   146   147   148   149   150   151   ...   1319
kazak grammatikasy fonetika sozzhasam morfologiia sintaksis
KORKEM-SOZ-ZHANE-PRAGMATIKA
ӘЛІПБИ-ДЫ БЫСТАР

дауы с-



тылар

аты


қатаң-

дар


аты

ұяң -


дар

аты


үнді-

лер


аты

1

А  а



а

2

Ә  ә



ә

3

Ы  ы



ы

4

1  і



і

5

Е  е



е

6

Ұ  ұ



Ұ

7

Ү  ү



Ү

8

0   о



0

9

Ө  е



ө

10 


11

П  п 


Т  т

пы

ты



12

Қ  к


қы

13

К  к



кі

14

С  с



сы

15

Ш ш



шы

16

Б  б



бы

17

Д  д



ды

18

Ғ  ғ



ғы

19

Г  г



гі

20

3  з



зы

21

Ж   ж



жы

22

М  м



мы

23

Н  н



ны

24

Н  н



ы ң

25

Р  р



ыр

26

Л  л



ыл

27

Й  й



ый

28

У  у



¥У.

2 0 - к е с т е .   Ә л іп б и -д ы б ы ет а р д ы ң  

қ ү р а м ы

Қазақ тілінің нақты дыбыстар саны әліпби- 

дыбыстардың санынан төрт есе  көп.



ҚАЗАҚ ТІЛШІҢ ДЫБЫСТАРЫ

63

Қ азақ  тіл ін ің   ды бы с  құрам ы   -  үндесім  



дыбыстар құрамы.  Қазақ тілінің дауыссыз дыбыс 

құрамы тек жуан-жіңішке үндесім әуез  негізінде 

анықталатын болса, онда 9 дауысты, 34 дауыссыз, 

б а р л ы ғы   43  д ы б ы с  болады   (А .Б а й т ұ р с ы н  

қисыны).  Егер жуан-жіңішке және еріндік-езулік 

үндесім әуез негізінде анықталатын  болса,  онда 

9  дауысты  +  66  дауыссыз,  барлы ғы  75  дыбыс 

болады.  Қ азақ тілінде  У(\Ү) ды бы сы ны ң  езулік 

варианты жоқ.

ЖУАН  ЕЗУЛІК ДЫБЫСТАР

Ж ІҢІШ КЕ  ЕЗУЛІК ДЫБЫСТАР

дауы с-



аты

катаң-


аты

ұя ң - аты

үнді- аты

тылар


дар

дар


лер

2

3



4

5

6



7

8

9



10 

11 


12

13

14



15

16

17



18

А  а 


Ы  ы

П  п 


Т  т 

К  к 


С  с 

сы 


111  ш  шы

пы

ты



кы

Б  б 


Д  д 

Ғ  ғ 


3  з 

Ж   ж


бы

ды

ғы



зы

жы

М  м 



Н  н 

Н  н 


Р  р 

Л  л 


Й  й

мы 


ны 

ы ң 


ыр 

ыл 


ый

2 1 - к е с т е .   Ж уан   езулік   ды бы сгар ды ң  

қ ү р а м ы

Қазақ тілі дыбыс құрамының үндесім  моделі 

(25-кесте) оның құрамды боліктерін көрсетіп тұр. 

Жуан  ш арш ыны ң  ішінде  жуан  езулік,  жіңіш ке 

ш а р ш ы н ы ң   іш ін д е  ж ің іш к е   е з у л ік ,  ж уан 

ш е ң б е р д ің   іш ін д е  ж уан  е р ін д ік ,  ж ің іш к е  

ш еңбердің  ішінде  жіңіш ке  еріндік  дыбыстар 

орналасқан.

Соны мен,  қазақ тілініңды бы с  құрамы  мен 

оны ң  жүйесі  екі  жолмен  талданып,  екі  түрлі 

нэтиже алынды.

дауыс-



тылар

аты


катаң-

дар


аты

ұяң-


дар

аты


үнді-

лер


аты

1

Ә  ә



ә

2

1  і



1

3

Е  е



е

4

П  п



пі

5

Т  т



ті

6

К  к



кі

7

С  с



сі

8

Ш  ш



ші

9

Б  б



бі

10 


1 1

Д  д 


Г  г

ді

гі



12

3  з


зі

13

Ж   ж



жі

14

М  м



мі

15

Н  н



ні

16

Ң  н



ін

17

Р р



ІР

18

Л  л



іл

19

Й  й



ій

2 2 - к е с т е .  

Ж ің іш к е   е з у л і к   д ы б ы с т а р д ы ң   к ұ р а м ы

Б ір ін ш і,  “ ф о н е т и к а л ы қ ”  т а л д а у д ы ң  

ар қ а сы н д а   қ а з а қ   тілі  д ы б ы стары   ж асалы м  

б елгілерін е  қ ар ай   ж іктеледі.  С ө й тіп ,  тір ек  

дыбыстардың  (әліпби-дыбыстар)  басы  ашылды 

(26- кесте).  Екінші,  “ф онологиялы қ” талдаудың 

а р қ а с ы н д а   қ а з а қ   тілі  д ы б ы стар ы   үн д есім  

беліілеріне  қарай  жіктеледі.  Сөйтіп,  үндесім 

дыбысіардың (үндесім аллофондар) басы ашылды 

(27- кесте).  Үндесім дыбыстардың “фонетикалық” 

сипаттамасы  өз алдына жүргізілді.

ЖУАН  ЕРІНДІК ДЫБЫСТАР

дауы с-



тылар

аты


қатаң-

дар


аты

ұяң-


дар

аты


үңді-

лер


аты

1

Ұ  ұ



Ұ

2

0   о



о

3

П  п



пұ

4

Т  т



тұ

5

Қ  к



кұ

6

С  с



сұ

7

Ш  ш



шұ

8

Б  б



бұ

9

Д  д



дұ

10

Ғ  ғ



ғұ

11

3  з



зұ

12

Ж  ж



жұ

13

М  м



мұ

14

Н  н



нұ

15

Ң  ң



ұң

16

Р р



ҰР

17

Л  л



ұл

18

Й  й



Ұй

19

У  у



ҰУ

2 3 - к е с т е .   Ж у а н   е р ін д ік   д ы б ы с т а р д ы ң   к ү р а м ы


64

ФОНЕТИКА

Қ азақ тілінің дыбыс  қүрамын  талдаудың әр 

ны саны на  л ай ы қ  өзіндік  ұғымдар  мен  атаулар 

ж ү й е с і  қ а л ы п т а с т ы   (о л а р д ы   б ір - б ір ім е н  

араластыруға болмайды).

Т е о р и я л ы қ   ф о н ети к ан ы ң   даму  бары сы , 

жазуды  жетілдіріп  отыру  қажеттігі  мен  оқу- 

әдістеме зәруін отеу қазақ тілінің дыбыс құрамы 

мен оның жүйесін  үзбей зерттеп-талдап отыруды 

талап  етеді.

Үндесім фонологиясының (сингармоническая 

фонология) жетістіктері дыбыс, дыбыс түрленімі, 

ды бы с  құрам ы   (сан ы ),  ды бы сты ң   ж асалы м  

сипаттамасы  тәрізді  т.б.  мәселелерге  бірш ама 

өзгерістер енгізді.

Ж ІҢІШ КЕ  ЕРІНДІК ДЫБЫСТАР

дауы с-



аты

қатаң-


аты

ұяң- аты


үнді- аты

тылар


дар

дар


лер

2

3



4

5

6

7

8

9

10 

11 

12

13



14

15

16

17

18 

19

Ү  ү 


Ө  о

П  п 


Т  т 

К  к 


С  с 

Ш  ш


пү

тү

кү



сү

шү

Б  б



Д  д 

Г  г 


3  з 

Ж   ж


б ү 

дү 


гү

зү

жү



М  м 

Н  н 


Н  н 

Р р  


Л  л 

Й  й 


У  у

м Ү 


нү 

үң 


ҮР 

үл 


үй 

ҮУ

2 4 - к е с т е .   Ж ің іш к е  еріндік  ды бы стар ды ң   қ ү р а м ы

Ж азу д ы   'ж етілдіру  үш ін  қ а з а қ т ы ң   тол 

дыбыстарының әліпби саны тиянақталды.

Ең  бастысы,  қазақ  созінің  әдеби  үлгісін 

сақтап,  оны  жас  ұрпақ  санасына  сіңіріп  отыру 

үшін  қазақ дыбыстары ның жасалым,  айтылым 

және  естілім  табиғаты н  нақты  сипаттап,  оқу- 

құралдар  мен  оқу-әдістеме  жұмыстарына  негіз 

болатын  нәтижелер алынды.



2 5 - с у р е т .   Қ азақ   тілі  ды бы стары ны ң 

ү н д е с ім   м о д е л і  (ү л г іс і)

ӘЛШБИ-ДЫБЫСТАР



2 6 - к е с т е .   Ә л іп би-ды бы старды ң  

ж иьш ты қ  ж асалы м   ж іктелім і


ДЫБЫСТАР  ТІРКЕСІ

65

(



п б м т д н

 

к г ң с з р ш



ж

а

й у



)

2 7 - к е с т е .   Ү ндесім   ды бы старды ң  ж иы нты қ  ж іктелім і

2. ДЫБЫСТАР ТІРКЕСІ

Д ыбыстар  созді,  сөздер  сөз  тіркесін,  соз 

тіркестері  сөйлемдерді  құрайды.  Осылар арқы - 

лы ойды білдіретін болсақ, ондасойлеудегеніміз 

дыбыстардың  ұзы ннан-ұзақ тіркесі  болып  шы- 

ғады.  Бірақ олар тұтас тіркес емес, түйдек-түйдек 

тіркес.  Жазуда сол түйдектер создің  ы ңғайы на 

қарай  іштей  болшектеніп  кетеді.  Әр түйдектегі 

көрші дыбыстар өзара үндесіп,  үйлесіп,  кірігіп, 

тұтасып тұрады. Яғни дыбыстардың  қатар тұру- 

ында тарихи  қалыптасқан тәртіп, жүйе,  заңды- 

л ы қ бар деген  сез.  Бұдан дыбыстар тіркесі ф о- 

нетиканы ң  озекті  мәселесі  деген  қорытынды 

шығады.


Дыбыстар  тіркесі  -  тілдегі  ды бы старды ң 

бірімен-бірінің  қатар  тұру  мүмкіндігі,  тарихи 

қалыптасқан  орны.

Қ азақ тіліндегі  негізгі  үндестік заңдар ды- 

быстар тіркесінің  нэтижесі болып  шығады.  Бұл 

заң бойынша:

1.  Бір сөздің құрамында тек жуан дауыстылар 

немесе жіңішке дауыстылар ғана кездесе алады.

2.  Соз (түбір)  ішінде, сөз бен  қосымша, сон- 

дай-ақ сөз бен создің аралығында  қатаң дауыс- 

сыздардан  соң тек  қатаңдар  ғана тұра алады.

3. Әлгіндей жағдайда  ұяңдардан  соң тек ұяң 

дауыссыздар тұрады.

4.  Үнділерден соң ұяңдар,  қала берді  үнділер 

келеді.  Міне,  бұлар  - тілдің болмыс,  бітімін  ай-

қындайтын, өзге тілдерден ерекшелеңдіріп тұра- 

ты н,  ұзақ  дамудың  нәтижесінде  қалыптасқан, 

бұлжымас заңдылықтар.




жүктеу 38.54 Mb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
1   ...   144   145   146   147   148   149   150   151   ...   1319




©emirb.org 2022
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет