Бағдарламасы бо й ы н ш а ш ы ға ры л д ы лп Қ азақ грамматикасы. Ф онетика, сөзжасам, морфология, синтаксис



жүктеу 38.54 Mb.
Pdf просмотр
бет1312/1319
Дата10.02.2022
өлшемі38.54 Mb.
#17147
1   ...   1308   1309   1310   1311   1312   1313   1314   1315   ...   1319
kazak grammatikasy fonetika sozzhasam morfologiia sintaksis
KORKEM-SOZ-ZHANE-PRAGMATIKA
К,анша  терезе  болса,  сонша  қуаныш,  аониіа  мүң, 

сонша  арман  бар  (К үм ісбаев).  -Терезе  сайын 

қуаныш,  мүң,  арман  бар.

Әрине,  мүндай  сөйлемдер  қүрмалас  болған- 

да,  автор  әлдебір  бөлігіне  назар  аударады,  ал  жай 

сейлем  болғанда,  жинақылық  пен  ықшамдылық 

танылып  түрады.

6.3.8.  Мақсат  мәнді  сөйлемдер  синонимиясы

Сабақтастардың  басқа  түрлері  сияқты,  мақ- 

сат  бағыныңқылы  сабақтастар  да  өздеріне  тиісті 

сгилистикалық қызмет атқарады. Жүмсалуындағы 

жлілік 'олардың  өздерімен  мазмүндас  сөйлемдер- 

м ен  си н о н и м   болуы на  м ү м к ін д ік   ж асайды . 

Мүндайда алдымен сабақтас  қүрмалас  сөйлемдер 

мен  салалас  қүрмалас  сөйлемдердің  синонимдігі 

бірінші  кезекте  соз  болмағы  керек:  Күні  бойы 



жортқан  атт ар  аз  еана  тыныс  алсын  деп, 

жүргіншілер  енді  бір  суаттың  басына  келіп  түсті 

(Әуезов).  -Күні  бойы  жортқан  аттардың  аз  гана 



болса да тыныс алганы дүрыс,  сол  үшін жүргіншілер 

енді  бір  суаттың  басына  келіп  түсті.  Біреу-міреу 

коріп  қалмасын  деп,  бізді  үш-үштен  қайыққа  жат- 

\ызып,  үстімізден  брезентпен  жауып,  таң  атқан- 

ша  тасыды  (Шәріпов).  -Біреу-міреудің  көріп  қал- 

маганы  жөн,  сол  үшін  бізді  үш-үштен  қайыққа 

жатқызып,  үстімізден  брезентпен  жауып,  таң 

атқанша  тасыды.

Міне,  осылайша болып  келеді,  былайша  айт- 

қанда,  түпнүсқадағы  сөйлемдер  сабақтас  бол- 

ғанда,  оларға  белгілі  дэрежеде  озгеріс  жасау  ар- 

қылы  салаласқа  айналуы  -  заңды  қүбылыс.  Мә- 

селен,  сабақтасты ң  бағы ны ңқы   сыңарындағы 

боліктің  баяндауышының  сол  бөліктің  салаласқа 

енгенде,  жаңа,  яғни  мәтінде  жоқ  сөздерді  (дүрыс, 



жон,  жақсы,  мақүл)  кірістіретіні  көрініп  түр. 

Бүлай  болуының  себебі  ойдағы  нақты лы қпен 

тығыз  байланысты.

Мақсат  бағыныңқылы  сабақтас  сөйлемдер 

жай  сөйлемдер  тіркесімен де  синонимдік  қатарға 

түседі.  Ондайда  сабақтастың  қүрамындағы  сы- 

ңарлардың  әрқайсысы  жеке-дара  жай  сойлемдер 

түрінде  көрініс  береді:  Күні  бойы  жортқан  ат- 



тардың  аз  гана  тыныс  алганы  дүрыс.  Сол  үшін 

жүргіншілер  енді  бір  суаттың  басына  келіп  түсті.

Қүрмалас  сөйлем  мақсат  мәнді  болып  кел- 

генде, оны жай сөйлемге айналдыру үстінде қүры-

лым  ж ағы нан  біршама  өзгертуге  тура  келеді. 

Мысалы,  Осыдан  басқа  қоян  тез  көрінбеген.  Соны 

іздеп  табамыз  деп,  екеуі  Қызылшоқының  Шыңгыс 

ж аққа  қараган  іиеткі  түмсыгына  дейін  барып 

қалыпты  (Әуезов)  деген  сөйлем  мынадай  жай 

сөйлемге  айналған  болар  еді:  Екеуінің  Қызылшо- 



қының  Шыңгыс  жаққа  қараган  шеткі  түмсыгына 

шейін барып қалгандагы мақсаты  - соны іздеп табу.

Осы  орайда  сабақтас  сөйлем  мен  салалас 

сөйлемнің  өзара  синонимдігіндегі  тағы  бір  тэсіл 

аңғарылады.  Онда  да  сабақтастың  басыңқы  сы- 

ңары  салаластың  бірінші  сыңарына  айналады да, 

бағы ны ңқы   сыңар  салаластың  екінш і  сыңары 

қызметін  атқарады:  Жүргіншілер  енді  бір  суат- 

тың  басына  келіп  түсті,  ондагы  мақсат  -  күні 

бойы  жортқан  аттарды  аз  гана  толас  алдыру.

Бүдан әрі мүндай қүрмалас сөйлемдердің жай 

сөйлемдермен  синоним  жасауына  әбден  болады: 

Жүргіншілердің  енді  бір  суаттың  басына  келіп 

түскендегі мақсаты  -  күні  бойы  жортқан  аттар- 

ды  аз  гана  толас  алдыруы.

М ақсат  бағыныңқылы  сабақтас  сөйлемнің 

бағыныңқы  сыңарлары  қандай  түлғада  келгеніне 

қарамастан,  салалас  қүрмалас  сөйлеммен де,  жай 

сөйлемдермен  де  синонимдік  қатар  қүра  береді: 

Жасы  кіші  болса  да,  Сайлаубекке  сәлем  бергелі, 

сагынган  соң,  дидарласқалы  келдім  (Мүстафин).  - 

Жасы  кіші  Сайлаубекке  сәлем  бермекпін,  сагынган 

соң  дидарласпақпын,  сол  үшін  келдім  -  Жасы  кіші. 

Сонда  да  Сайлаубекке  солем  бермекпін.  Сагын- 

дым.  Дидарласпақпын.  Сол  үшін  келдім.

Мүндайда  әр  түрлі  мағыналық реңктер  көзге 

шалынуы  мүмкін.  Қүрмалас  сөйлемнің  қай-қай- 

сысында  да  мақсаттық  мағынаға  кебірек  назар 

аударылып  отыр.  Жай  сойлемдерге  келетін  бол- 

сақ, олардың мазмүнынан мақсаттық үғым білініп 

түрғанымен,  әр жай сойлемде  боле-жара  айтатын 

басқа  мағыналар  да  қатарласа  айтылады,  бірақ 

мақсаттық  мағынаның  жетекші  орын  алатыны 

білініп  түрады.

Кей реттерде мақсат мәнді соз жай сөйлемнің 

пысықтауыштан  басқа  мүшесінің  қүрамында  да 

кездеседі:  Танакоз  бен  Байболдың  шареа  қатар 

түскелі  түрганы  да  мырзаның  озді-өзін  жестіру 

саясатынан  туган  (Мүстафин).

М үн ы   қ ү р м а л а с   с е й л е м ге   ай н алд ы р уға 

мүмкіндік  бар,  алайда  жай  сәйлем  ішіндегі  бас- 

тауыш  болу  қызметі  өзгеріп  кетеді:  Танакоз  бен 



Байбол  шарга  қатар  түспек,  бүйтіп  түрганы  да 

мырзаның  өзді-өзін  жестіру  саясатынан  туган.

О сы л ай ш а  м а қ с а т   м өн ді  с о й л ем д ер д ің  

тоңірегінде  де  синонимдіктің  біраз  мәселесін 

байқауга  болады.




Ә Д  Е Б  И  Е Т


жүктеу 38.54 Mb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
1   ...   1308   1309   1310   1311   1312   1313   1314   1315   ...   1319




©emirb.org 2022
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет