Бағдарламасы бо й ы н ш а ш ы ға ры л д ы лп Қ азақ грамматикасы. Ф онетика, сөзжасам, морфология, синтаксис


  Салыстырма  мәнді  сөйлемдер  синонимиясы



жүктеу 38.54 Mb.
Pdf просмотр
бет1311/1319
Дата10.02.2022
өлшемі38.54 Mb.
#17147
1   ...   1307   1308   1309   1310   1311   1312   1313   1314   ...   1319
kazak grammatikasy fonetika sozzhasam morfologiia sintaksis
KORKEM-SOZ-ZHANE-PRAGMATIKA
6.3.7.  Салыстырма  мәнді  сөйлемдер  синонимиясы

Салыстырмалы  мағынадағы  сөйлемдер  сала- 

лас  та,  сабақтас  та  (30)  болып  келсе,  олардың 

арасында  синонимдік  қатынастың  болуы  да  та- 

биғи  қүбылыс.  Бүл  орайда  жай  сөйлемдерді  на- 

зардан  тыс  қалдырудың  қисыны  жөқ.  Қүрмалас 

сөйлемдердің ілгеріде  сөз болған түрлеріндегідей, 

бүл 


ж олы  

да 


с а л ы с т ы р м а л ы  

қ ү р м а л а с  

сөйлем дердің  м азм үн ы   м ен  м ағы насы н  жай 

сөйлемдер  де  өз  ішіне  сыйдыруы  мүмкін.

Салалас  қүрмалас  сөйлемдер  мен  сабақтас 

қүрмалас  сөйлемдердің  салыстырмалық  мағына- 

да  синоним  болатындары  көзге  түседі:  Анасы  ба- 

ласын  қандай  таныса,  баласы  да  анасын  сондай 

тани қойган сияқты (Горький). Заводта нормамды 

орындап,  стахановіиы  болсам,  бул  жерде  де  сон- 

дай  болуга  тырыстым  (Ғабдуллин).  Сабақтың 

ауырлыгы  сондай  болса,  материалдық  хал  одан  да 

ауыр  еді  (Мүқанов).  Малы  негурлым  көп  болса, 

солгурлым  тіршілігі  жақсы  (Есенберлин).  Салыс- 

тырыңыз:  Анасы  баласын  қандай  таныды,  баласы 



да  анасын  сондай  тани  қойган  сияқты.  Заводта 

нормамды орындап,  стахановшы болдым,  бул жерде 

де  сондай  болуга  тырыстым.  Сабақтың  ауырлыгы 

сондай,  материалдық  хал  одан  да  ауыр  еді.  Малы 

көп  болган  екен,  тіршілігі  де  жақсы.

Мүндай  синоним  жасаған  конструкциялар- 

дың  қандай  түлғалық  озгеріске  түсіп  отыратын- 

дыгы  мысалдардан  керініп  түр.

Т ек   с а б а қ т а с   с а л ы ст ы р м а л ы   қ ү р м а л а с  

сөйлемдерді  салаластарға  айналдыру  арқылы  си- 

ноним болады деу біржақтылыққа үрындырар еді, 

өйткені керісінше жағдайды да байқау қиын емес. 

Д ем ек,  салалас  сөйлем дердің  салы стырмалы 

түрлерін  сабақтас  сөйлемдерге  айналдыруға  әб- 

ден  бөлады:  Қаз  келсе  -  жаз  келеді,  қарга  келсе  - 

қатқақ  болады  (Қазақ  мақалы).  Сыпайы  сырын 

жасырмайды,  пушық  мурнын  жасырмайды  (Қазақ 

мақалы).  Коргеніңді  копірместен  шынын  айт, 



сезгеніңді  серпілместен  сезіп  айт  (Момышүлы). 

Мониіа  тәнді  сауықтырады,  жақсы  соз  жанды 

сауықтырады  (Орыс  мақалы).  Салыстырыңыз: 

Қаз  келіп,  жаз  келсе,  қарга  келіп,  қатқақ  болады. 

Сыпайы  сырын  жасырмаса,  пушық  мурнын  жа- 

сырмайды.  Коргеніңді  копірместен  шынын  айт- 

саң,  сезгеніңді  серпілместен  сезіп  айт.  Монша 

тәнді  сауықтырса,  жақсы  соз  жанды  сауықты- 

рады.

Сабақтас  қүрмалас  сөйлемдер  мен  салалас 

қүрмалас сөйлемдер өз ішінде салыстырмалық ма- 

ғынада  синөним  бола  береді:  Куніне  неше  морте 



орлі-берлі  қайықпен  малтып  отсе,  сонша  рет 

Мусақул  козіне  шоқтай  басылады  (Сараев).  Адал- 

дықтың  адымы  алты  қулаіи,  арамдықтың  адымы


7 ЬУ

бір-ақ қарыс(Момышүлы).  Салыстырыңыз: Күніне 

әрлі-берлі қайықпен малтып  откен сайын,  Мүсақүл 

көзіне шоқтай басьиіады. Адалдықтың адымы алты 

қүлаіи,  ал  арамдықтың  адымы  бір-ақ  қарыс.

Салыстырмалы  мондегі  қүрхмалас  сөйлемдер 

жай  сойлемдермен  синонимдік  қатар  жасайды: 


жүктеу 38.54 Mb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
1   ...   1307   1308   1309   1310   1311   1312   1313   1314   ...   1319




©emirb.org 2022
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет