Бағдарламасы бо й ы н ш а ш ы ға ры л д ы лп Қ азақ грамматикасы. Ф онетика, сөзжасам, морфология, синтаксис



жүктеу 38.54 Mb.
Pdf просмотр
бет1310/1319
Дата10.02.2022
өлшемі38.54 Mb.
#17147
1   ...   1306   1307   1308   1309   1310   1311   1312   1313   ...   1319
kazak grammatikasy fonetika sozzhasam morfologiia sintaksis
KORKEM-SOZ-ZHANE-PRAGMATIKA
768

СИНТАКСИС

дың  бірін  қойып  тексеру  {...себебі  артыңа  қара- 



саң  -  су...),  ал  түсіндірмелі  салалас  қүрмаластың 

жалғаулықсыз  болатыны  белгілі.

Себеп-салдарлы  салалас  қүрмалас  сөйлем  өз 

ішінде  синоним  болумен  бірге,  сабақтас  қүрма- 

лас  сөйлемдердің  осы  мазмүндас  түрлерімен  де 

синоним  болады:  Олар жасырган  соң,  мен  де  онша 



ашылмадым  (Жүнісов).  Базаралы  ат  устінде  коп 

журетін  болгандықтан,  Дәркембайга  осылардай 

жатақтың  Тобықты  ішінде  әлденеіие  жерде  ба- 

рын  баян  етті  (Әуезов).

Салалас қүрмаласта себепті білдіретін сөйлем 

бөлігі  екінш і  компонент  қызметін  атқарса,  са- 

бақтас  қүрмалас  сойлемде  ондай  компонент  ба- 

сы ңқы ның  алдында  түрады,  сондықтан  мүндай 

салалас  пен  сабақтастың  синонимдігінде  бүл  жай 

ескерілуге  тиіс:  Мен  де  онша  ашылмадым,  себебі 

олар  жасырды  немесе  Доркембайга  осылардай 

жатақтың  Тобықты  ішінде  әлденеиіе  жерде  ба- 

рын  баян  етті,  өйткені  Базаралы  ат  устінде  көп 

журетін.

Себеп-салдарлы  қүрмалас  сөйлемдердің  жай 

сөйлемдермен  синоним  болатын  реттері  тілімізде 

молынан үшырасады: Шынында,  енді ойлап қараса, 



інісінің  айтқаны  рас:  баягы  коңіл  тузу  кезде 

Кәленді  бул  ауыл  коп  пайдаланды  (Нүрпейісов). 

Салыстырыңы з:  Шынында,  енді  ойлап  қарады. 



Інісінің  айтқаны  рас.  Коңіл  тузу  кезде  бул  ауыл 

Кәленді  көп  пайдаланды.

Себеп-салдар  мағыналы  сөйлемдердің  қүры- 

лымынан  талай  жайды  байқауға  болады.  Айта- 

лы қ,  бір  сөйлемнің  ішінде  бірнеше  компонент 

себепті  білдіріп,  екінші  жағдайда  бірнеше  сал- 

дарды  бірнеше  компонент  білдіру  мүмкін:  Өзі 



Батыс Қазақстаннан болгандықтан,  ертерек,  бала 

кезінде,  ауылда  да,  қалада  да,  аудан  орталыгында 

да  бірталай  коңілді  можілістер  тек  домбырада 

куй  тартумен  гана  өтетінін  білуиіі  еді,  сондық- 

тан  “домбыра  унсіз”,  “дәрменсіз  және  қызықсыз” 

деп  ойлап  көрген  ем ес-т і 

(Әуезов). 



Бул 

жігіттердің  бурыннан  істейтін  әдеті:  картадан 

өздерінің  біреуі  утса,  утқан  ақиіасын  ортага  сал- 

дырады  да,  не  сырага,  не  қымызга  можіліс  жаса- 

тады,  егер  өздерінің  адамы  утылса,  онда  не  ақіиа- 

сын  боліп,  ортасынан  төлейді,  не  карта  устінде 

төбелес  шыгарып,  бермей  кетеді.  Сондықтан  кар- 

та  ойыны болган  жерде жігіттердің  бәрі де,  өздері 

ойнам аса  да,  ойынды  қорш алап  отырады 

(Жансүгіров).

Себеп-салдар  мэнді  сойлемдер  қандай  қүры- 

лымда  келсе  де,  оздерімен  мазмүндас  конструк- 

циялармен  синонимдік  қатар  қүруға  м үмкін- 

діктері  болып  отырады.




жүктеу 38.54 Mb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
1   ...   1306   1307   1308   1309   1310   1311   1312   1313   ...   1319




©emirb.org 2022
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет