Бағдарламасы бо й ы н ш а ш ы ға ры л д ы лп Қ азақ грамматикасы. Ф онетика, сөзжасам, морфология, синтаксис


  Түсіндірме  мәнді  сойлемдер  синонимиясы



жүктеу 38.54 Mb.
Pdf просмотр
бет1308/1319
Дата10.02.2022
өлшемі38.54 Mb.
#17147
1   ...   1304   1305   1306   1307   1308   1309   1310   1311   ...   1319
kazak grammatikasy fonetika sozzhasam morfologiia sintaksis
KORKEM-SOZ-ZHANE-PRAGMATIKA
6.3.5.  Түсіндірме  мәнді  сойлемдер  синонимиясы

Түсіндірмелі  салалас  пен  жалпылауыш  созі 

бар  бірыңғай.  мүшелі  сойлемдердің  сырттай  үқсас- 

тығының  озі  қүрмалас  сойлемнің  осы  түрі  мен 

жай  сөйлемнің  синоним  болуына  жағдай  ж а с ай ^ , 

тын  сияқты:  Үлкендерден  естіген  өлеңдерінің  бәрін



-  зарлысын”  да,  кулдіргісін  де,  ауыл  адамдары-

ның  жиын-тойлардагы  бір-біріне  суырып  салган 

қақтыгыс  айтыстарын  да,  ең  аягы,  богауыз  сөз 

араласқан  бәдік  өлеңдерін  де  айтатын,  бірін  қал- 

дырмайтын.

Түсіндірмелі  салаластың  табиғатынан  қы з- 

ғылықты  жайларды  аңғаруға  болады.  Әңгіме  мы- 

нада:  әдетте  мүндай  сөйлемде  (ол  неше  компо- 

ненттен  түрса  да)  әдеттегідей  бірінші  компонент 

жалпы  мағынаны  білдіреді  де,  кейінгілері  соны 

нақтылап,  тарамдауға қызмет етеді.  Соның өзінде 

екінші  мен  үшінші  компоненттердің  арасындағы 

немесе  үшінші  мен  төртінші  компоненттердің 

арасындағы  қатынастар  әр  түрлі  бола  беруі,  ай- 

талық,  ыңғайластық,  қарсылықты,  шартты қаты- 

настар бола беруі әбден мүмкін:  Тур-турпаты мен 



мінез-қулқы  да  қарама-қарсы:  денесі  ауыр  болган- 

мен,  аузы  тым  жеңіл-ақ  (Қабдолов).  Оператор- 

дың  араласпайтын  жумысы  жоқ:  качалка  тоқта- 

са,  жургізесің;  насосы  сынса,  жөндейсің;  болат 

арқан  узілсе,  жалгайсың;  фрунжер  бузылса,  мың 

метрден  суырып  қарайсың  (Қабдолов).  Тай  қазан- 

ның  астынан  от  узіліп  көрген  емес:  тамақ  асыла- 

ды;  қар  ерітіліп,  мал  суарылады;  сут  пісіріледі; 

тары  қайнатылады;  аиіыту  ушін  бидай  немесе 

тары  көже  пісіріледі  (Қанахин).

Түсіндірмелі  салаластың  бірінші  сыңары  бар 

сөзіне  де  аяқталады:  Ежелден  келе  жатқан  ескі 

салт  бар:  “Жаңа  жауымды  қуртам  десең,  етің 

уйренген  ескі  жауыңмен  достас”  деген  (Есенбер- 

лин).  Ғуламаның  сөзі  бар:  өлер  болсаң,  артыңда 



мал  қалмасын,  тал  қалсын  (Қабдолов).

Түсіндірмелі  салалас  сөйлемдер  ілгеріде  ай- 

тылғаннан  басқа  жайларда  да  жай  сойлеммен 

синонимдік қатарға түседі.  Салыстырыңыз: Жақсы 



ойланган  қулық  көзге  көрінбейтін  жылан  секілді: 

жек  көретін  кісінің  ысқырып  алдынан  шыгады, 

жақсы  көретін  кісінің  буйыгып  қойнында  жата- 

ды  (Д осж анов).  -Ж ақсы  ойланган  қулық  жек 

көретін  кісінің  ысқырып  алдынан  шыгатын,  жақ- 

сы  көретін  кісінің  буйыгып  қойнында  жататын 

жылан  секілді.

іТүсіндірмелі  салалас  пен  оған  синоним  бол- 

ғанжай сөйлемнің айырмашылығы, біздіңше,  мы- 

нада:  түсіндірмелі  сөйлемде  автордың  әр  түрлі 

ж а й ға ,  қ и м ы л - ә р е к е т к е   к о ң іл   ау д ар у ы н а 

мүмкіндік  бар,  ал  жай  сөйлем  болып  келгенде, 

ойдың  жинакылығы  бірден  көзге  түседі.  і

Мүндай  жағдайда  аталған  қүрмалас  сөйлем- 

дер  мен  жай  сойлемдердің өзара синоним  болуы- 

на  тағы  бір  себеп,  айталық,  түсіндірмелі  салалас- 

тар  сияқты,  осындай,  яғни,  түсіндірмелі  мағына 

беретін  жай  сөйлемдердің  де  автордың  қалауын- 

ша  ойға  сай  қүрылып  қолданылатындығы:  Сол 

қара  лашықтан  шыққан  арықтау  шегір  көз  бала- 

ның  екі  турлі  гана  ермегі  бар.  Бірі  -  екі  сиырдың



767

бузауы н  баеып,  енесіне  ж амырат пай  ж аю, 

мезгілінде  суару.  Екіншісі  -  тебіндегі  саздан  бал- 

шық  ойыншық  жасау  (Бегалин).  Апам  қаргыс  ай- 

туга шебер-ақ.  Кәдімгі соның мектебін бітіргендей, 

әдемілеп  жібереді  (Сүндетов).

Осындай  реттерде  авторлардың  кәдімгідей 

түсіндірмелі салалас қүрмалас сөйлем қүрауға ха- 

қылы,  бірақ  мынадай  реттерде  үтып  түрғандары 

сол  -  дәл  осылай  бірнеш е  жай  сөйлемдердің 

тіркесінде  келгенде,  түсіндірмелік  үғым  салалас 

қүрмалас  сөйлемдегіден  де  айқын  санамаланып 

айты лады ,  дем ек,  л о ги к ал ы қ   (си н такси стік) 

екпіннің  қай  сөздерге  түсіп  түрғаны  бесенеден 

белгілі  болып  отырады.

' Түсіндірмелі салаластың жай  сойлемге  үқсас- 

тығы соншалық - кейде  оны жай сойлемнен ажы- 

рату  қиынға  с о ға д ^   Домбыраның  шектерін  оның 

уш қана саусагы қозгайды: бармагы,  усік қолы және 

иіынтагы  (М ңкт оъ^^М ы рзат ай  агаекесі  әскер- 

ден  келісімен,  өмірлеріндегі  бар  қиыншылық  бітеді 

деп  ойлайтын  Қамқанай:  таршылық  та,  жоқшы- 

лық  та,  қайгы  мен  қасірет  те  (Қүмарова).

Біздің  түсінігімізде  бүлар  -  түсіндірмелі  са- 

лалас  қүрмалас сөйлемдер,  демек,  жай  сөйлемдер 

емес.  С ебебі,  б ір ін ш ід ен ,  ж алпы   м ағы наны  

білдіретін  сөздерді  (уш  саусақ,  бар  қиыншылық) 

н а қ т ы л а й т ы н   с ө зд ер   а л д ы ң ғы л а р ы н а н   көп 

қашықта түр,  ал жай  сөйлем  қүрамындағы  нақты- 

лаушы  сөздер,  яғни  бірыңғай  мүшелер,  жалпы- 

лауы ш   сөзб ен   қ а б ы с а   б ай лан ы сы п   түрады , 

екіншіден,  бір-бірімен  салаласа  байланысқан  сөз 

тір кестерін ен   қ ү р ал ған   ж ай  сөйлем   ретінде 

(өйткені  сөйлемде  интонация  бар)  қүрмаластың 

бір  ком поненті  қы зм етін   атқары п  түр.  Егер 

сойлем  ішінде  уш  қана  саусагы  бармагы,  усік  қолы 

және  шынтагы  ...  деп  жалғасса,  сондай-ақ  бар 

қиыншылық  -  таршылық  та,  жоқшылық та,  қайгы 

мен  қасірет  те  бітеді  деп  ойлайтын  Қамқанай 

делініп  келсе,  бүлардың  жай  сойлем  екеніне  еш 

күмән  болмаса  керек.  Демек,  синтаксистің  бір 

маңыздылығы  кейбір  синтаксистік категориялар- 

ды  анықтауға  үлкен  жәрдемін  тигізеді десек,  сол 

пайдалы  жай  осы  түстан  да  табылады.

Түсіндірмелі  салалас  сойлемдер  кез  келген 

жағдайда  жай  сөйлемге  айнала  бермейді.  Оның 

басты  себебі  -  түсіндірмелі  салалас  оз  ішінде 

бірнеше  компоненттен  түрады  да,  оларға  транс- 

формация  жасағанда,  жай  сөйлемнің  аумағына 

сыймай,  тек  қүрмалас  күйівде  көрініс  береді. 

Сондықтан  мынандай  қүрмалас  сөйлемдерді  жай 

сөйлем дер  түрінде  беру  қи ы н д ы қ   келтіреді: 



Кездесулері  де  қызық:  неден  басталганын,  қалай 

болганын  оздері  де  білмейді,  екеуі  әзілдесе  қалса, 

жуздері  жайраң  қагып,  сөздері  жабыса  кетеді 

(Майлин).  Одан  кейінгі  кездесулері  де  бір  турлі:



урысып  айрылса,  қушақтасын  табысады;  қушақ- 

тасып  к о р іскен   сайын,  урысып  тарасады 

(Нәжімеденов).  Туйенің  шоккені мен  турганы  қан- 



дай  жаман: алга  қарай  итініп,  артқа  қарай  ауыт- 

қып  барып  котерілгенде,  ішегің  узілгендей  болады 

(Қанахин).

Әңгіме  мүндай  қүрмалас  сойлемді  сол  лек- 

сикалы қ  қүрамында  жай  сөйлем  етіп  берудің 

қисынсыздығывда  бөлып  өтыр,  ал  бірнеше  жай 

сөйлем етіп беруге мүмкіндік бар:  Туйенің шоккені 



мен  турганы  қандай  жаман.  Алга  қарай  итініп, 

артқа  қарай  ауытқып  барып  котеріледі.  Сонда 

ішегің  узілгендей  болады.

Қүрмалас сөйлемнің қүрамында бірнеше ком- 

понент  болып  келеді  де,  ол  компоненттердің 

біріншісі  емес,  екінші  компоненті  жалпылықты 

білдіріп,  одан  кейінгі  компоненттердің  нақты- 

лықты  корсететін  реттері  бар:  Ақша  жагына  кел- 



сең,  оның  иіатагы  да  озінше:  алынган  ақша  ма, 

берііген  ақша  ма,  қайдан  келген,  кімге  берілген  - 

ол  қагаз  бетіне  туспеген  (Мүсірепов).  Демек,  са- 

бақтас  қүрмалас  сойлемнің  екінш і  (басыңқы) 

сы ң ары н д ағы   соз  ( озініие)  ж алпы   м ағы нада 

жүмсалған.



Сагатов  кулімсіремек  болып  озін  зорлап  еді, 

онысы  ерсі  шықты:  жымиюдың  орнына  тыжы- 

рынды  (Ш аш ки н )  деген  сө й л ем н ің   алды ңғы  

көмпонентінің  жалпылықты  білдіретін  сөздерге 



(ерсі  шықты)  тікелей  қатысы  бар,  яғни  салаласа 

б а й л а н ы с қ а н   екі  к ө м п ө н е н т т ің   а л ғ а ш қ ы  

көмпөненті  әлгі  ерсілікті  дайывдап  өтыр.

Демек,  қүрылымдық жағынан  өсылайша  сан 

алуан  бөлып  келетін  түсіндірмелі  салалас  қүрма- 

лас  сөйлемнің  қай-қайсысы  да  жай  сөйлемдер- 

мен  синөнимдес  бөлады.


жүктеу 38.54 Mb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
1   ...   1304   1305   1306   1307   1308   1309   1310   1311   ...   1319




©emirb.org 2022
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет