Бағдарламасы бо й ы н ш а ш ы ға ры л д ы лп Қ азақ грамматикасы. Ф онетика, сөзжасам, морфология, синтаксис



жүктеу 38.54 Mb.
Pdf просмотр
бет1307/1319
Дата10.02.2022
өлшемі38.54 Mb.
#17147
1   ...   1303   1304   1305   1306   1307   1308   1309   1310   ...   1319
kazak grammatikasy fonetika sozzhasam morfologiia sintaksis
KORKEM-SOZ-ZHANE-PRAGMATIKA
766

СИНТАКСИС

-а қ   д е м е у л іг ім е н   к е л ге н д е ,  о қ и ғ а н ы ң  

дүркінділігі,  қайталамалылығы  байқалады  да, 

көмектес  септігінің  жалғауы  болғанда,  сол  оқиға 

бірінші  рет  болғандай  немесе  болатындай  әсер 

етеді.

М үндай  мезгілдес  сабақтас  сөйлемдерді  де 



салалас сөйлемдермен алмастыруға болады: Шың- 

гыс  Қусмүрын  еліне  ага  султан  болып  тагайында- 

лып  еді,  осы  кузекке  екі  бөлмелі  кеңсе  уйі  салын- 

ды.  Апам  есіктен  көрінсе  болды,  ыңқылдай  бас- 

таймын.

Осындай  ретте  сабақтас  сөйлемдердің  жай 

сөйлемдермен  де  синонимдік  қатарға  түсетінін 

айта  кетудің  реті  бар:  Шыңгыс  Қусмурын  еліне 



ага  султан  болып  тагайындалган  болатын.  Осы 

кузекке екі бөлмелі кеңсе уйі салынды. Апам есіктен 

көрінді.  Мен  ыңқылдай  бастаймын.

чМезгіл  бағыныңқылы  сабақтастың  енді  бір 

түрінде  бағыныңқыдағы  оқиғаның  басыңқыдағы 

оқиғадан  бүрын  болғаны  байқалады.  Мүндайда 

бағыныңқының  баяндауышы  соң,  кейін  шылау- 

л ар ы н а  аяқталады ]  Ел  орынга  отырган  соң, 



фашистерді  селодан  узатып  алып  шыгып,  қайта 

оралмас  узақ  сапарга  аттандырдық  (Қайсенов). 

...А т ы лы п   қ а лга н н а н   к ей ін ,  сө й лест ің   не, 

сөйлеспедің  не?  (Шаймерденов).

Бүл тәріздес  сабақтас  сөйлемдер де  қүрмалас- 

т ы ң   с а л а л а с   т ү р ім е н ,  ж ай   с о й л е м д е р м е н  

синонимдік  қатар  қүрайды^)

О қ и ға н ы ң   м езгіл -м езгіл   қ а й та л а н ға н ы н  

білдіретін  бағы ны ңқы ны ң  баяндауышы  сайын 

созіне  аяқталады:  Иілген  агаштардың  бутақтары 

электрдің  жалаңаш  сымына  тиіп  кеткен  сайын, 

шатыр-иіутыр,  жарқ-журқ ете қалып,  ақшыл  шоқ 

шашырайды  (Мүртаза).  Бетінен  бөбегімнің  суйген 

сайын,  Тәтті  боп  барады  гой  өмір  деген  (Жиен- 

баев).


Сабақтас сөйлем мүндай жағдайда да  салалас 

сөйлеммен  синоним  болады:  Иілген...  тиіп  кетеді 



де,  одан  сайын...  шашырайды;  Бетінен  суйсем  бол- 

ды,  ...  тәтті  боп  барады...

Осындай  сабақтас  сөйлемдердің  де,  салалас 

сөйлемдердің  де  жай  сөйлемдерге  айналуы  да 

мүмкін:  ...сымына  тиіп  кетеді.  Одан  сайын  иіа- 



шырайды;  бетінен  ...  суйемін.  Одан  сайын  тәтті 

боп  барады.


жүктеу 38.54 Mb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
1   ...   1303   1304   1305   1306   1307   1308   1309   1310   ...   1319




©emirb.org 2022
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет