Бағдарламасы бо й ы н ш а ш ы ға ры л д ы лп Қ азақ грамматикасы. Ф онетика, сөзжасам, морфология, синтаксис


  Мезгіл  мәнді  сойлемдер  синонимиясы



жүктеу 38.54 Mb.
Pdf просмотр
бет1306/1319
Дата10.02.2022
өлшемі38.54 Mb.
#17147
1   ...   1302   1303   1304   1305   1306   1307   1308   1309   ...   1319
kazak grammatikasy fonetika sozzhasam morfologiia sintaksis
KORKEM-SOZ-ZHANE-PRAGMATIKA
6.3.4.  Мезгіл  мәнді  сойлемдер  синонимиясы

Ы ң ға й л а с  

с ө й л е м д е р д е  

қ ү р м а л а с т ы ң  

-компоненттеріндегі сөз болатын  оқиғалардың бір 

мезгілде  немесе  іркес-тіркес  уақыт  ішінде  болып 

жататыны  баяндалса,  мезгіл  монді  сойлемдерде 

уақыттың әр түрлі  кезендеріндегі оқиғалар оңгімеіи 

арқауы  болып  отырадьЦ Айталық,  оқиғаның бол- 

май  түрғандағы,  оның  созыңқылығы,  совдай-ақ 

болғаннан  кейінгі  кезеңі  деген  жайларды  бай- 

қаймыз.


Осыған орай синонимдік қүбылыстар да козге 

түседі.  Бүл  ретте  де  синонимдік  мағына  реңкке 

тікелей  байланысты  болғандықтан,  әлгі  аталған 

мезгілдің  кезевдері  бойынша  сөйлемдердің  си- 

ноним  болу  мүмкіндіктерін  қарастыруға  болады. 

Бүл  жолы  да  қүрмаластың  бір  түрі  ішінде,  мосе- 

лен,  сабақтастың  оз  ішінде,  совдай-ақ қүрмалас- 

тың әр түрлерінің арасында,  қүрмалас сойлем мен

жай  сойлем  арасывдағы  синонимдер  туралы  соз 

болуға  тиіс.

Мезгілдес дегенде,  қүрмаластың сабақтас түрі 

ойға  оралатыны  шывдық.  М үның  өзі  сабақтас 

қүрмалас  сойлемнің табиғатына  сай  келеді.  Сон- 

дықтан  мезгіл  бағыныңқы  сабақтас  қүрм алас 

сойлемді  синонимдік түрғыдан  әңгіме  еткевде  де 

жетекші  орын  алып  отыратыны  түсінікті.

'М езгіл  бағыныңқы  сабақтастың  үлкен  бір 

тобьг^ бағыныңқыдағы  әрекеттің  басыңқыда  сөз 

болған  әрекеттен  кейін  жүзеге  асатынын,  демек, 

гбағыныңқьща айтылған әрекет орындала  ма,  жоқ 

па;  орывдалса,  жақывда  ма,  коп  уақыттан  кейін 

бе  -  ол  жағы  беймәлімдеу  болады  да,  басыңқыда 

айтылған  оқиғаның  орьівдалғаны  білініп  түра- 

ды.  Мүвдайда  бағыныңқының  баяндауышы  -ш а/ 



-ше жалғанған  созге  аяқталадыт Қыз  қалага  кіріп, 

жоқ  болганша,  Қобыланды  батыр  соңынан  коз  ал- 

май  қарап  турды  (Есенберлиң).  Журттың  дуылы 

басылганша,  Ақан  ундемеді  (Жүнісов).

Мүндай сабақтастың бағыныңқысывда қаіиан 

созінің  қосылып,  күшейтпелі  мағына  беретіні  де 

бар:  Қашан  уйқым  келгенше,  оның  қасына  мен  де 



барып  отырам  (Мүқанов).  Қашан  әңгіме  тарап, 

енді  ескіруге  бет  алганіиа,  олардың  таңертеңгі 

самаурыны  қойылган  жоқ  (Мүсірепов).

-іиа-ға  аяқталғанда  басыңқыдағы  оқиғаның 

созылыңқылығы біршама танылады, ал қаиіан сөзі 

кірістірілгенде,  ол  созылыңқылық  қасиет  одан 

сайын  айқывдала  түседі.

Мезгіл  мәнді  сабақтас  сойлемдер  салалас 

сойлемдермен  синоним  бола  алады:  Журттың 



дуылы  басылып  еді,  оган  дейін  Ақан  ундемеді. 

Қашан  уйқым  келеді,  оган  дейін  оның  қасына  мен 

де  барып  отырам.

Дәл  осылайша  мезгіл  бағыныңқы  сабақтас- 

тардың  бүл  түрі  жай  сойлемдермен  синонимдік 

қатарға  түседі.  Бүл  жолы  сабақтас  компонент- 

терінің  жеке-дара  жай  сөйлемдер  болып  келетіні 

белгілі:  Журттың  дуылы  басылды.  Оган  дейін Ақан 



ундемеді.  Әңгіме  тарап,  енді  ескіруге  бет  алды. 

Оган  дейін  олардың  таңертеңгі  самаурыны  қойы- 

лган  жоқ.

Мезгіл  бағыныңқы  сабақтастардың  бір  то- 

бының  басыңқысывдағы  оқиға  бағыныңқыдағы 

оқиғаны ң  жүзеге  аса  бастауымен  байланысты 

болып  келеді.  Бүл  торіздес  бағыныңқылардың 

баяндауыштары  бірде  комектес  септігінің  жал- 

ғауын жалғаған созге аяқталады да,  енді бірде шарт- 

ты райдың -са түлғасы  мен  -ақ демеулігіне  аяқта- 

лады:  Шыңгыс  Қусмурын  еліне  ага  султан  болып 

тагайындалысымен,  осы  кузекке  екі  болмелі  кеңсе _ 

уйі  салынган  (Бегалин).  Апам  есіктен  корінеді-ақ, 

ыңқылдай  бастаймын  (Сүндетов).




жүктеу 38.54 Mb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
1   ...   1302   1303   1304   1305   1306   1307   1308   1309   ...   1319




©emirb.org 2022
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет