Бағдарламасы бо й ы н ш а ш ы ға ры л д ы лп Қ азақ грамматикасы. Ф онетика, сөзжасам, морфология, синтаксис


  Ыңгайлас  мәнді  сөйлемдер  синонимиясы



жүктеу 38.54 Mb.
Pdf просмотр
бет1305/1319
Дата10.02.2022
өлшемі38.54 Mb.
#17147
1   ...   1301   1302   1303   1304   1305   1306   1307   1308   ...   1319
kazak grammatikasy fonetika sozzhasam morfologiia sintaksis
KORKEM-SOZ-ZHANE-PRAGMATIKA
6.3.3.  Ыңгайлас  мәнді  сөйлемдер  синонимиясы

рЫ ңғайлас  салалас  сойлемдердің  бір  тобы 

оқиға,  қимыл,  процестің бірінен  соң  бірінің  бол- 

ғанын  білдірсе,  екінші  бір  тобы  іс-әрекеттердің 

бір мезгілде,  қатар жүзеге  асқанын  білдіреді*' Осы 

екі  басты  белгіні ескерсек,  салаластардың бірімен 

бірінің  арасындағы  синонимдік  қатынаста  жүйе, 

тәртіп барын байқау қиы н емес.ГСинонимдшіктің 

шарты  бойынша  салаластардың бүл  екі тобы  оза- 

ра  синоним  бола  алмайды,  әр  түрінің  озі  ішінде 

синонимдік  қатар  жасаулары  қисынды.  Сойтіп, 

ыңғаіілас салалас сойлемдер, ең алдымен,  оз ішінде 

бірімен-бірі  синоним  боладьы

М үндайда  кобінесе  бірінші  ком поненттің 

баяндауышы  болып  комекші  етістігі  мен  мүң  екен 

сөздеріне аяқталған салаластар синонимдік қатарға 

түседі:  Атқосшым  тізгінді  қолыма  тигізуі-ақ  мүң 

екен,  атқа  қалай  ыргын  мінгенімді  білмей  де  қал- 

дым (Қайсенов).  Осы сөздер айтылуы-ақ мүң екен, 

іиалдардың үсынысы ойга шақ,  бойга лайық істердің 

біріндей  гана  болып  қалды  (Мүсірепов).

Мүң  екен-нің  алдындағы  түйы қ  етістіктің 

үшінші  жақтагы  тәуелдік  жалғаулы  созіне  -ақ 

демеулігі  қосылып  келетін  реті  де  жиі  кездеседі. 

Сондай-ақл/у^-нан кейінгі екен-тқ де түсіп қала- 

тын  жайлары  үшырасады:  Қандай  хабар  болса  да 

Орынборга  жетуі  мүң,  одан  әрі  шетсіз-шексіз 

қазақ  даласына  үзынқүлақтың  озі  алып  кетеді 

(Мүсірепов).  Тек  не  керек,  кошеге  шыгуы-ақ  мүң, 



Қабен  олгі  аштықтың  бәрінен  ада,  кенет  түнжы- 

рап,  қайта  ойианып  қалды  (Қабдолов).

Келтірілген  мысалдардағы  сияқты,  алғашқы 

компоненттің баяндауышы бол көмекші етістігіне 

аяқталғанда  да,  сол  жай  сойлемдегі  оқиғаның, 

қимылдың  одан  кейінгі  бір  немесе  бірнеше  жай 

сөйлемде  айтылатын  өқиға,  қимылдан  аз  да  бол- 

са  бүрын  жүзеге  асқаны  білініп  түрады:  Бір  кел- 

се  болды,  жоқты-барды  соз  етіп,  шықпай  қояды 

(Шаймерденов).  Бүгін,  міне,  паровоз  үні  шықса 



болды,  елегізи  қалады  (Қабдолов).

С ал а л ас ты ң   к о м п о н е н т і  о сы л ай ш а  бол 

көмекші етістігіне аяқталғанда,  ол көмекші етістік 

ж іктік  жалғауын  жалғайды:  Орашолақ  қимыл 



жасаса  болганы,  күмп  беріп  көлге  қүламақ  (Шаш- 

ки н ).  Аспан  ж ерге  т үскендей  күркірейт ін, 



Күркіресе-ақ  болганы,  қыр  түлейтін  (Жиенбаев).

Бол  синтетикалық  тәсілмен  де,  аналитика- 

лы қ  тәсілмен де  болымсызға  айналу  арқылы  осы 

қызметті  атқарады:  ...Шыр етіп  ара түскенше бол- 

мады,  бастан  бір  рет  тартып  қалды  (Шашкин).

Салалас  ыңғайластардың  бүл  түрлерін  бір- 

бірімен  синоним  деп  қарауға  болады  (Менің  езу 

тартуым  мүң  екен,  күлкілерін  тыя  алмайды  -  мен 

езу  тартсам  болды,  күлкілерін  тыя  алмайды  -  мен 

езу тартсам болганы,  күлкілерін тыя алмайды т.б.).

Қимыл-әрекеттің шапшаңдығын білдіргенде, 

ыңғайлас  салалас  пен  осы  мағынадағы  сабақтас 

с о й л е м д е р  

с и н о н и м д ік  

қ а т а р  

ж асай д ы : 

Әбдіразақтың  қалгып  кеткені  сол  еді,  телефон 

шылдыр  ете  қалды  (“ Қ азақ  әдебиеті”).  Ауызгы 

үйден  солга  бүрылганы  сол  еді,  еденде  қатарласып 

кілем  тоқып  отырган  торт  қыздың  үстінен  шық- 

ты  (Досжанов).  Әбдіразақ  қалгып  кетсе,  теле- 

фон...  Ауызгы  үйден  солга  бүрыла  қалса,  еденде...

Трансформация  тәсілімен  жасалған  сөйлем- 

дердің  екінші  нүсқаларының  түпнүсқамен  сино- 

ним  болатындығына  күмән  туа  қоймас.

Мына сойлемдер салалас түрінде  қабылдана- 

тыны рас,  бірақ сабақтас сөйлемдерге  айналуы да 

қи ы н ды қ  тудырмайды:  Жүмажанды  шақырын 

алдым  да,  жаңагы  танкыны қүртуга  бүйрық бердім 

(Ғабдуллин).  Есіттім  де  жан  даусын  анамның, 



Бір  домалап  шықтым  сыртқа  жүгірін  (Жиенба- 

ев).  Салыстырыңыз:  Жүмажанды  шақырып  алып, 



жаңагы...  Ести  сала  жан  даусын  анамның,  Бір 

домалап...

Салалас  сәйлемдегі  оқиға  белгілі  бір дәреже- 

де түрақтылықты, қайталамалылықты біддіргенде 

де, сабақтас сәйлемдермен синоним жасай алады-: 



Күрілдек  нішенге  қырық-елулен  жігіт  жалдайды 

екен  де,  тамагына  деп  бірнеше  сауын  сиыр  үстай- 

ды  (Мүқанов).  Іс  Бекеңнен  басталганы  да  рас, 

қазір  бүкіл  Қараганды  қозгалысына  айналын  бол- 

ганы  да  рас  (Мүсірепов).  Табыс  десең  табыс  бар, 

кіріс  десең  кіріс  бар  (Мүратбеков).  Салыстыры- 

ңыз:  ...қырық-елулеп  жігіт  жалдап,  тамагына...




...басталганы  да  рас  болса,...  айналып  болганы  да 

рас.  ...табыс  бар  болса,  ...кіріс  те  бар.

Олай  болатыны  -  салаластармен  синоним 

болуға  “сүраны п  тү р ған ”  сабақтас  қүрм алас 

сөйлемдер тілімізде молынан үшырасады: Екеуіміз 



сыртта  қалып,  екеуміз  ішке  кірдік  (Қайсенов). 

Тамагым  кептеліп,  кеңсірігім  удай  аіиып  барады 

(Қанахин).  Біреулер кітап,  дәптер  қушақтап  қай- 



тып  жатса,  екінші  біреулер  агылып  келіп  жатыр 

(Иманжанов).  Сенде  мылтық  болса,  менде  де  бар 

(М үқанов).

Осындайда  салалас  пен  сабақтасты  алмасты- 

руға  м ү м к ін д ік   м ол.  Ә р и н е ,  а л м а с ты р у  

синонимдіктің  негізі,  бірден-бір  шарты  емес, 

өйткені  контекстің  мазмүнына  сай  кей  кезде  си- 

ноним  бола  алмайтын  конструкциялар  да  алмаса 

беруге  бейім түрады.  Ал  мына  сөйлемдердің  қан- 

дай контексте үшырасса да, бірінің орнына бірінің 

жүре  беретіні  шындық.

Қ а й с ы б ір   о қ у л ы қ т а р д а   м ы н а н д а й   да 

түсініктем е  оры н  алады:  “ Ы ңғайлас  салалас 

сөйлемдер  ти ян ақсы з  түлғалармен  де  жасала 

береді.  М әселен,  Тойда  біреулер  өлең  айтады, 

біреулер  би  билейді  деген  ыңғайлас  салаластың 

мазмүнын  өзгертпей,  төмендегі тиянақсыз түлға- 

ларға  түсіріп  айтуға  болады:

1)  Косемше  түлғада:  Тойда  біреулер  өлең  ай- 



тып,  біреулер  би  билейді.

2)  Шартты  раймен:  Тойда  біреулер  өлең  айт- 



са,  біреулер  би  билейді.

3)  Да,  де  жалғаулық  шылау  арқылы:  Тойда 



біреулер  өлең  айтады  да,  біреулер  би  билейді.

Демек,  ыңғайлас  салалас  қүрамындағы  жай 

сойлемдерді  дербес  қолдануға  болмайды”.


жүктеу 38.54 Mb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
1   ...   1301   1302   1303   1304   1305   1306   1307   1308   ...   1319




©emirb.org 2022
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет