Бағдарламасы бо й ы н ш а ш ы ға ры л д ы лп Қ азақ грамматикасы. Ф онетика, сөзжасам, морфология, синтаксис



жүктеу 38.54 Mb.
Pdf просмотр
бет1302/1319
Дата10.02.2022
өлшемі38.54 Mb.
#17147
1   ...   1298   1299   1300   1301   1302   1303   1304   1305   ...   1319
kazak grammatikasy fonetika sozzhasam morfologiia sintaksis
KORKEM-SOZ-ZHANE-PRAGMATIKA
762

СИНТАКСИС

де  Лдамеа  қурметпен  қарамасаң,  ...деп,  әр  жалға- 

сатыны  аз  да  болса  жалпылау.  Олай  болатыны  - 

бүл  өзара  жақын  сөйлемдердің  бағыныңқы  сы- 

ңарларывда  шарттың  шегі  көрініп  түр.  -йынша 

түлғалы  баявдауыш,  негізівде,  қана-та  аяқталған 

баяндауыш ты  бағы ны ңқы ны   еркін  алмастыра 

алады:  Қызыл  асықты хан  етіп  белгілейміз  де,  оны 



қоса  бір  дорба  асықты  алашаның  устіне  шашып 

жіберіп,  шерте бастаймыз: бугесіне бугесін,  иіігесіне 

шігесін,  омпасына  омпасын,  сомпасына  сомпасын 

тигізсек  қана,  сол  тигізген  асық  упай  есебіне  са- 

налады  (Қанахин).  Әрине,  ...  тигізсек,  ...  санала- 

ды;  тигізбесек,  ...  саналмайды  деуге  де  болады, 

бірақ  дәл  баламасы  тигізбейінше,  ...  саналмайды 

деген  нүсқасы  болып  табылады.

Сабақтастың қүрамывдағы  шарт бағыныңқы 

мен  басыңқы  сыңарлардың  дағдыдан  тыс  орын 

ауыстыруларын  синоним  деп  қарауға  негіз  жоқ. 

Б үларды ң  м ағы налары н да  айта  қ ал ар лы қтай  

о з г е ш е л ік   б о л м а ғ а н   с о ң ,  с и н о н и м   е м е с , 

синтаксистік дублет деп қабылдаған жөн.  Мүвдай 

қүрылым,  әсіресе,  ауызекі сөйлеу тілівде,  көркем 

әд еб и ет  ш ы ғар м алар ы н д ағы   к е й іп к е р л е р д ің  

сөзівде,  жекелеген  авторлардың  баявдауларывда 

үшырасуы  эбден  мүмкін:  Менің  есімде  бул  кісі 

соншама  айқын  сақталмас  па  еді,  қайтер  еді,  егер 

со қыста біздің  уйдің кун көруіне оның коп жөрдемі 

тимесе...  (Мүқанов).  Осы  қалпымда  усіп  өлер  ме 

едім,  егер  қулагым  да  әлдене  бір  унге  елең  ете 

қалмаса  (Совда).

Бір  байқалатын  жай  -  мүвдай  бағыныңқы- 

ның  баяндауыш ының  түлғасы  өзге  түрде  кел- 

мей, тек шартты райдың -са түлғасы болып келеді.

Ш арт  бағыныңқылы  сабақтас  сөйлемдерде 

көпшілік  жағдайда  бағыныңқының  баявдауышы 

басыңқының  баявдауышымен  бір  ыңғайда  келіп 

отырады.  Мәселен,  олардың  (баявдауыштардың) 

біреуі  болымды  түлғада  екен,  екіншісі  де  болым- 

ды  түрде  кездеседі.  М үвдай  реттерде  берілген 

сабақтас екінші бір сабақтаспен синоним болған- 

да,  сөйлемнің  қүрамывдағы  екі  баявдауыштың 

екеуі  де,  демек,  екі  сыңардың  екеуі  де  түлғалық 

өзгеріске  түседі:  Ал  сен  қудай  қосқан  қосагың, 



қырық  жетіні  қырқа  матап  берген  қалыңдыгыңды 

осы босагадан аттатпай,  көзіме көрінбе (Жүнісов).

Бағыныңқының  баяндауышы  аттатпай  бол- 

ғандықтан,  басыңқының  баявдауышы  да  көрінбе 

түрінде  болымсыз  етістік  түлғасында  түр.  Ал- 

дыңғы  сыңардың  баяндауышын  аттатпайынша 

десек те,  осылай  болар  еді.

Шарт  бағыныңқылы  сабақтас  сөйлемнің  оз 

іш інде  си н о н и м   болу  м үм кіндіктерін е  қоса, 

сойлемнің  басқа  түрлерімен  синонимдік  қатарға 

түсуі  қызықты.



Егер  Жантас  сияқты  кіршіксіз  жасты  да 

куншілдік  әкетсе,  адам  санасының  өскені  кәне? 

(Мүсірепов).  Айдарбек  сияқты  инженеріміз  осын- 



дайга  бара  алса,  оскен  ел  болганымыз  кәне? (Сон- 

да).  Салыстырыңыз:  Жантас  сияқты  кіршіксіз 



жасты  да  куншілдік  әкеткені  -  адам  санасының 

өспегені  гой;  Айдарбек  сияқты  инженеріміздің 

осындайга  барганы  -  өскен  ел  болмаганымыз  гой.

Шарт  бағыныңқылы  сабақтас  сол  лексика- 

лы қ  қүрамымен  салалас  қүрмаласқа  да  синоним 

болып  отырады:  Осы  куні  тойдан  коп  нәрсе  жоқ. 



Мейрам  кундері  -  той;  біреу  қыз  узатса  -  той; 

бала  туса  -  той;  шет  елден  мықты  біреу  келе 

қалса  -  той;  шет  елге  мықты  біреу  бара  қалса  - 

той...  (Соқпақбаев).  Салыстырыңыз:  ...Біреу  қыз 

узатқан  екен  -  той;  бала  туды  -  той;  шет  елден 

мықты  біреу  келе  қалды  -  той;  шет  елге  мықты 

біреу  бара  қалды  -  той...

Ш арт  бағы ны ңқы лы   сабақтасты ң  салалас 

қүрмаласпен  синоним  болуының  негізгі  себебі  - 

салаласта  да  шартты  білдіретін  сөйлемдердің  бо- 

латындығы:  Сен  маган  досыңның  кім  екенін  айт- 

шы,  мен  сенің  кім  екеніңді  айтып  берейін  (Орыс 

мақалы).  -  Сен  маган  досыңның  кім  екенін  айт- 



саң,  сенің  кім  екеніңді  айтып  берейін.

Шарт  бағыныңқылы  сабақтас  сөйлемдердің 

синонимдігінің  мол  болуының  тағы  бір  себебі, 

біздіңше, тілімізде қүрмалас сөйлемнің бүл түрінің 

өте-мөте  көп  кездесетіндігі.  Тіпті  қүрылымдық 

ж ағы нан  да  әр  алуан  шарт  бағыныңқыларды 

кездестіруге  болады.  Айталық,  бірде  көп  бағы- 

ныңқылы  түрде  қолданылады:  Біздің  қазақтың 



қосқан  аты  алдында  келсе,  куреске  тусірген  балу- 

аны  жықса,  салган  қусы  аң  алса,  қосқан  иті  озге- 

ден  озып  барып  устаса,  есі  шыгып  бір  қуанады 

(Абай).  Ертеден  кешке  дейін  уй  жиналмаса,  ша- 



руасы  басқарусыз адыра  қалса,  бар бітіретіні шай- 

ды  сораптап,  туйеше  тарта  берсе,  қудайдың 

бергені  де!..  (Ш ашкин).

Евді  бір  реттерде  шарт  бағыныңқылар  ара- 

лас қүрмаластың қүрамында параллель конструк- 

циялар қызметівде  үшырасады: Етті жесең тісіңе 



кіреді; жемесең,  тусіңе кіреді (Қ азақ мақалы). Қар 

кетсе,  қара  жерге  гул  шыгады,  Жас  жетсе,  жас 

балага  тіл  шыгады  (Жароков).


жүктеу 38.54 Mb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
1   ...   1298   1299   1300   1301   1302   1303   1304   1305   ...   1319




©emirb.org 2022
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет