Бағдарламасы бо й ы н ш а ш ы ға ры л д ы лп Қ азақ грамматикасы. Ф онетика, сөзжасам, морфология, синтаксис


  Шарт  мэііді  сөйлемдер  синонимиясы



жүктеу 38.54 Mb.
Pdf просмотр
бет1301/1319
Дата10.02.2022
өлшемі38.54 Mb.
#17147
1   ...   1297   1298   1299   1300   1301   1302   1303   1304   ...   1319
kazak grammatikasy fonetika sozzhasam morfologiia sintaksis
KORKEM-SOZ-ZHANE-PRAGMATIKA
6.3.1.  Шарт  мэііді  сөйлемдер  синонимиясы

Бүдан  біраз  жыл  бүрынғы  ортақ  кезқарас 

бөйынша,  сабақтас  сөйлемнің  шартты  бағының- 

қылы  бөлуы  үшін  егер  сәзінің  келуі  міндетті  деп 

есептелетін.  Ш арт  бағыныңқылыда  бүл  сәздің 

болатыны  рас:  Егер  жаралы  болмай,  қатарда 



журсе,  бізбен  бірге  әліде  согысатын  еді  (Ғабдул- 

лин).  Егер  бул  өрі  алашақ,  орі  береіиек,  әрі  алын- 



ган,  әрі  берілген  ақшаның  бәрінің  жинагы  болса, 

Теміржан,  муны,  шынында,  айырып  аларлық  емес 

(Мүсірепов).

Әрдайым  дол  бүлай  бола  беруі  шарт  емес, 

яғни сабақтас сойлемнің қүрамында егер созі бол- 

маса да,  сабақтас сойлемнің шартты  бағыныңқы- 

лы  болуы  бағыныңқы  сыңардың басыңқы  сыңарға 

ш арттық  қы змет  атқара  алатындығына,  бағы- 

ныңқы  мен  басыңқы  сыңарлардың  қатынасынан 

туатын  шарттық  мағынаға  байланысты:  Кітап 

білім  булагы  болганда,  кітапхана  оның  қасиетті 

кәусәрін  қалың  журтқа  жеткізер  тарам-тарам 

айдынды  арна  тәрізді  (“Соц.Қазақстан”).

Мүндай  сабақтас  сәйлемнің  бағыныңқы  сы- 

ңарының баяндауыш түлғасы  шартты  рай жүрна- 

ғын  жалғап  келген  жағдайда  ол  әрқашан  толық 

мағыналы  создерге  ғана  жалғанып  қоймайды, 

копшілік  ретте  күрделі  немесе  қүранды  баяндау- 

ышқа  қатысып  түрған  комекші  сөздерге  де  жал- 

ғанады:  Қасен  жастар  жагын  айналдырайын  десе, 



олардың  ішінде  де  селт  етін  бас  котергендері  си- 

рек  кездеседі  (Майлин).  ...Адам  унап  қалса,  оның 

суйкімді  бола  бастайтыны  белгілі  (Иманжанов).

Мүндай  көмекші  етістіктердің  қатысуы  ар- 

қылы  экспрессивтік  ыңғайдағы  қызмегі  айқын- 

дала түседі.  Мәселен, жатсам демей, жатып қал- 



сам  аяқталуы  қимыл-әрекеттің  созыңқылығынан 

горі,  сол  қимылға  кошу  туралы  шешімнің  жыл- 

дам  қабылданғанын  корсетеді.  Сол  сияқты,  уна- 

са дегеннен  гөрі,  унап  қалса  дегенде  де  шапшан- 

ды қты   таны таты н  қ а с и е т  бар.  Тегінде,  қал

көм екш і  етістігінің  экспрессивтілікті  білдіру 

қасиеті  де-ден  де,  кел-ден  де  басым.  Айталық, 



жасайын  десе,  жатқысы  келсе  дейтін  конструк- 

ц и ял арда  олгін дей   ш ап ш аң ды қ  көзге  үры п 

тү р м ай д ы .  О н ы ң   есесін е,  де,  кел  к ө м е к ш і 

етістіктері  бар  бағыныңқылы  сабақтастың  қал 

комекші  етістігі  бар  бағыныңқылы  сабақтасқа 

қарағанда,  шарттық  мағынаны  білдіру  қасиеті 

айқын.  Бүл  айтылған  экспрессивтік  қасиет  қал- 

ға тағы гой созі тіркескенде,  одан сайын күшейеді: 



Қазір  келе  қалса  гой,  сорлайсыңдар  (Қайсенов).

Ғой  созі  қал-т н  басқа,  айталық,  толық  ма- 

ғыналы  созбен  тіркесуі  мүмкін.  Мүнда  жылдам- 

дықты  білдіруге  қызмет  ете  отырып,  дол  қал- 

мен  тіркескендей  осер  бере  қоймайды:  Ал  егер 



сонда  су  болган  астықты  дереу  кілетке  кіргізіп, 

желдеткіштен  откізіп  кептірсе  гой,  шірімес  еді 

(Мүратбеков).

Шарт  бағыныңқылы  сабақтастың  бағының- 

қысының баяндауышы басқа түлғаларда да келеді: 



Дол  осы  минутта  мугалім  кіріп  келгенде,  муның 

аягы  ж ақсылықпен  тына  қоюы  екіт алай  еді 

(Иманжанов).

Осыған  байланысты  ескеретін  бір  жай  бар. 

Ол -  шарт бағыныңқылы сабақтастың кейбір рет- 

терде  сабақтастың  басқа  түрлеріне  үқсас  келіп, 

оларды  бір-бірінен  ажырату  қиындығы:  Шыра- 



гым,  бул  ауылга  келген  адамның  не  жумысы  барын 

Атекем  озі  сурайды.  Өзі  сураганда,  айтасың 

(Мүсірепов).

Мүндай  сойлемнің мезгіл  бағыныңқы  екенін 

немесе шарт бағыныңқы екенін бірден тану қиын. 

Шығармадағы жағдайға назар аударсақ, сөйлемнің 

шарт  бағыныңқылы  екеніне  көз  жетеді.  Олай 

болатыны  -  келген  адамның  шаруасын  айтуы 

ешқандай  мезгілге  байланысты  емес,  Атекеңнің 

сүрауына  байланысты:  ол  кісі  сураганда  гана  ай- 

тады,  ал  сурамайды  екен,  онда  шаруа  айту 

дегеніңіз  артық  болып  шыгады.  Мүндайда  жатыс 

септігінің  жалғауын  шартты  райдың  жүрнағы- 

мен  алмастыруға  мүмкіндік  туады  (озі  сураса, 

айтасың).

-са  түл ғал ы   б ағы н ы ң қ ы д а  ш арт  ж алпы  

корсетіледі  де,  ол  шарт  бағы ны ңқы ны ң  басқа 

түрлерінің  орнында  жүре  береді,  ал  керісінше, 

бағыныңқының  басқа  түлғалық  түрлерінің  кез 

келгені  -са  түлғалы  бағы ны ңқы ны ң  қызметін 

толық  атқара  алмайды:  Адамга  қурметпен  қара- 



саң,  оның  бойындагы  қасиетті  жайшылықтан  ол- 

деқайда  коп  аңгарасың  (Иманжанов).  Салысты- 

рыңыз:  Адамға  қүрметпен  қарасаң  гана,  ...Адамға 

қүрметпен  қарамасаң,  ...аңғармайсың.  Адамға 

қүрметпен  қарамайынша,  ...  аңғармайсың.

Контекстегіден  гөрі,  сәл  озгертілген  сөйлем- 

дер  озара  кобірек жақын  келеді.  Бүлардың ішінде





жүктеу 38.54 Mb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
1   ...   1297   1298   1299   1300   1301   1302   1303   1304   ...   1319




©emirb.org 2022
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет