Бағдарламасы бо й ы н ш а ш ы ға ры л д ы лп Қ азақ грамматикасы. Ф онетика, сөзжасам, морфология, синтаксис



жүктеу 38.54 Mb.
Pdf просмотр
бет1298/1319
Дата10.02.2022
өлшемі38.54 Mb.
#17147
1   ...   1294   1295   1296   1297   1298   1299   1300   1301   ...   1319
kazak grammatikasy fonetika sozzhasam morfologiia sintaksis
KORKEM-SOZ-ZHANE-PRAGMATIKA
бастады (Майлин).  Қырдагы  ел  ойдагы  елмен  ара- 

ласып  (Абай).

Бүл  сияқты   қосы м ш а  арқы лы   байланы су 

жағдайларында  есімді  сөз  тіркестері  кеңістіктің 

ішінде  мекенді,  түрақты  (салыстырмалы  мағы- 

нада  болса  да)  орынды  білдіреді.  Демек,  мүндай 

реттерде  белгілі  бір  нысанның  (объектінің)  не 

субъектінің  бет  алыс,  бағдары,  ш ы ққан  жері  си- 

яқты  кеңістік  үғымына  енетін  басқа  үғымдарды 

байқай  алмаймыз.  Бүған  қоса,  -гы  жүрнағының 

дәнекерлігінің  байланысымен  тіркескен  конст- 

рукциялардан  сол  заттың  қозғалыс  күйін де  бай- 

қатпайды,  түрақты  қалпын  танытады.

Бағыныңқы  сыңар  қызметінде  толық  мағы- 

налы  жеке  сөзге  (өскен  қараган,  буйратта  өскен 



тобылгы,  сайда  өскен  бетеге)  де,  көмекші  сөздің 

селбесуімен  келген  түйдекті  тіркеске  (мектеп 



ііиінде  ілулі  турган  сурет,  қудық  басында  отырган 

уй,  Әлидің  аржагында  отырган  жігіт)  де  есімше 

көрші  болып  келеді.  Есімшенің  бүрынғы  откен 

ш ақ  түрі  (отырган,  айтқан,  салынган)  болған- 

ды қтан ,  мүнда  да  кеңістік  қаты насты ң  басқа 

түрлерін  кездестірмейміз,  тек  мекендік  түрақты 

мағынадағы  орынды  түсінеміз.

Енді  бір  сөз  тіркестері  м екендік  үғымды 

білдіргенде,  олардағы  сөздердің  байланысуы  ма- 

тасу  болып  келеді  де,  менш іктілікті,  арнауды 

білдіретін  конструкцияларды  еске  түсіреді.  Бүл, 

біздіңше,  сырттай  үқсасты қ  қана  болуға  тиіс. 

Бастысы - әңгіме болып отырған заттың,  нәрсенің, 

қүбылыстың  орнын  білдіретіндігі.  Ал  енді  ондай 

сөз  тіркесін  меншікті  білдіретін  сөз  тіркесімен 

шатастырудың  бір  себебі  -  олардың  белгілі  жағ- 

дайда  меншіктілікті де  білдіретіндігі.  Соған қара- 

м астан,  салм ақтай  қарағанда,  негізгі  салм ақ

мекендік  қатынаста  жатады.  Айталық,  Алматы- 



ның  алмасы,  қумның  жуасы,  даланың  гулі  деген 

сияқты  сөз  тіркестерін  осындай  мысалдар  деп 

есептейміз:  Біздің  жақта  жаздыгуні  қумның  жу- 

асын  қап-қап  етіп  теріп  әкеледі  де,  туз  аралас- 

тырып  келіге  туйеді  (Қанахин).  Алматының  ал- 

масы  Куннің  қызыл  тусіндей  (Тәжібаев).

Осыларды  қумда  өскен  жуа,  Алматыда  өскен 



алма  д е ген н е н   м ағы н аға  ү л к е н   бір  н ү қ с а н  

келмейтіні  анық,  қайта,  әлгі  күдікті  қатынастың 

(меншікті  ме,  мекендік  пе)  бетін  ашып,  айғақ- 

тауға  мүмкіндік  туады.  Былайша  айтқанда,  бүл 

келтірілген  мысалдардың  мекендік  қатынасты 

білдіретін  есімді  сөз  тіркестері  екеніне  күмән 

жойыла  бастады.

Мезгілдік  қатынастағы  есімді  сөз  тіркесте- 

рінің  бағыныңқы  сыңарлары  әр  алуан  түлғада 

келеді.  Бүлардың  ішінде  мол  үшырасатыны  -гы 

қосымшасына  аяқталған  жеке  сөздер:  Тунгі  узіліс 

кезінде  Павка  қазан  астына  отын  салып,  ашық 

турган  қақпақтың  алдында  журесінен  отырды 

(Островский).

Мүндай  сөз  тіркестерінің  мезгілдік  қатынас- 

та  б о л у ы ,  н е г із ін е н ,  б а ғ ы н ы ң қ ы   сы ң ар  

қызметіндегі  сөздердің  семантикасының  мезгіл, 

уақытты  білдіретіндігінен  екені  белгілі,  ойткені 

бүл  сөздердің  орнына  (ертең,  кун,  куз)  мезгіл 

үғымына  еш  қатысы  ж оқ  сөздерді  (мәселен,  жол, 



агаш,  тау)  қойсақ,  бүдан  мезгілдік  қатынастағы 

сөз  тіркестері  жасалмайды  (агашты  дала,  таулы 



аймақ).  Дегенмен  де,  осы  түлғаның  басқа  түлға- 

мен  алмасуы  мүндай  сөз  тіркестерінің  өзара  си- 

ноним  болуына жағдай  туғызады:  Көбі бөріктерін 


жүктеу 38.54 Mb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
1   ...   1294   1295   1296   1297   1298   1299   1300   1301   ...   1319




©emirb.org 2022
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет