Бағдарламасы бо й ы н ш а ш ы ға ры л д ы лп Қ азақ грамматикасы. Ф онетика, сөзжасам, морфология, синтаксис



жүктеу 38.54 Mb.
Pdf просмотр
бет1297/1319
Дата10.02.2022
өлшемі38.54 Mb.
#17147
1   ...   1293   1294   1295   1296   1297   1298   1299   1300   ...   1319
kazak grammatikasy fonetika sozzhasam morfologiia sintaksis
KORKEM-SOZ-ZHANE-PRAGMATIKA
дәуірінде  туып,  сенімсіз  әкеден  туңіле  өскені  бай- 

қалады  (М үсірепов).  Салыстырыңыз:  сеніспеу 

дәуірі  -  сенімсіз  дәуір  немесе  сенімсіз  әке  - 

сеніспеуші  әке  т.б.

Заттың  неден  жасалғанын  (тігілгенін,  қүйыл- 

ғанын,  орілгенін,  ойылғанын  т.с.с.)  білдіретін 

сөздер  бағыныңқы  сыңар  болғанда  да,  мүндай 

есімді  соз  тіркестерін ің   өзара  синоним   болу 

мүмкіндіктері  барынша  мол  кездеседі.  Мүндай- 

да, негізінен, бағыныңқы сыңардағы қызметті атау 

түлғасындағы  жеке  сөздер  мен  сол  создерге  сел- 

бескен  комекші  создер  атқарады:  Кәмшат  бөрік, 

ақ  тамақ,  қара  қасты,  Сулу  қыздың  көріп  пе  ең 

мундай турін?(Абай). Ала  шәйімен  тысталган  көк 

елтірі  тымагының  қулақтарын  ербитіп,  бауын 

желкесіне  тартып  байлаган  (Сейфуллин).

Кей  жағдайда  зат  есім  сөзге  туынды  сын 

есімнің  жүрнағы  жалғанады:  Тутқыш  сары  ала 

тонды  киіп,  алтынды  метальды  төсіне  қадады 

(Майлин).

Кейбір  авторлардың  қолданысында  алдыңғы 

компонент орнындағы сөздің жеке есімше ретінде 

жүмсалатыны да  бар:  Кумістеген боз ожаумен қою 

сары  қымыздың  қышқылтым  иісін  бурқырата  сары 

бәйбіше  әзі  сапырды  (Бегалин).  Заттың  неден  жа- 

салғаны н  білдіретін  есімді  сөз  тіркестер ін ің  

тілімізде  өнімді  жүмсалатыны  соншалық  -  олар- 

дың  синонимдері  дайын  күйінде  де  үшырасады: 



Байлау  адамдардың  балалары  сәнді  киімдерін, 

жақсы  аттарын  устап,  кумістен  ертоқымдарын 

ерттеген  (Сейфуллин).  Куміспен  айшықтаган  ер- 

тоқымдарын  ерттеген  сулу  қаракөк  атқа  мініп 

Шабданбектің  өзі  де  жур  (Сонда).  Жақып  турып, 

агаиі  уйге  беттеді  (Жүнісов).  Агаштан  салынган 

бул  уй  шагындау  гана  жалгыз  бөлме  екен  (М үқа- 

нов).


С инонимдер  есімді  соз  тіркестерінің  бүл 

түріндегі  создердің  байланысу  формасы  біреу 

ғана:  қабысу.  Мүндайда  бір  байқалатын  жай  - 

бағыныңқы сыңар қызметіндегі создер толық ма- 

ғынасындағы  қүрылыс  материалдары  да  (агаш, 

балшық,  темір,  тас,  асфальт,  қум,  су,  кірпіш т.б.),



758

СИ Н ТАК СИ С

әшекей  бүйымдары  да  (кәмшат,  алтын,  куміс, 

елтірі,  қундыз т.б.),  тағам  түрлері  де  (сут,  куріш, 

тары,  бидай  т.б.)  болып  келеді.

Қабысудың  бүл  жағдайда  қайсысы  аз,  қай- 

сысы  көп  қолданылады  (қундыз  бөрік  пе  әлде 

қундыздан  тігілген  бөрік  пе)  деген  сауалға  жауап 

беруге  тура  келгенде,  әрине,  ілгеріде  аталған  ай- 

ырмашылықтарды  ескертудің  қажеттігі  озінен  өзі 

туындайды.  Оған  қоса,  мәселенің  “техникалық” 

жағы  да  бар.  Бір  түлғаны  немесе  бір  тіркесті 

бірнеше  рет  қайталаудың  орынсыздығынан  бүл 

екі  конструкцияны  екеуін  алмастыра  қолдануды 

авторлардың  жөн  санаулары  қисыңды.

Есімді  соз  тіркестерінің  енді  бір  үлкен  тобы 

мекендік,  кең  мағынада  алғанда,  кеңістік  қаты- 

наста көбірек қолданылады.  Мүндағы бағыныңқы 

сыңар  қызметіндегі  создердің  түлғалары  да  әр 

алуан  болып  келеді.  Соның ішінде  мол  кездесетіні  - 

-гы  түлғалы  сөзбен  сол  сөзге  аяқталған  тіркес: 

Үзамай  өрістегі  сиырлар  жыбырлап  елге  қайта 


жүктеу 38.54 Mb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
1   ...   1293   1294   1295   1296   1297   1298   1299   1300   ...   1319




©emirb.org 2022
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет