Бағдарламасы бо й ы н ш а ш ы ға ры л д ы лп Қ азақ грамматикасы. Ф онетика, сөзжасам, морфология, синтаксис



жүктеу 38.54 Mb.
Pdf просмотр
бет1296/1319
Дата10.02.2022
өлшемі38.54 Mb.
#17147
1   ...   1292   1293   1294   1295   1296   1297   1298   1299   ...   1319
kazak grammatikasy fonetika sozzhasam morfologiia sintaksis
KORKEM-SOZ-ZHANE-PRAGMATIKA
Әрине,  ол  біз ушін жақсы (болар еді.  -  М.С.)  (Қай- 

сенов).  Сонымен,  Баймагамбеттің  де  өлімі кумән- 



сыз  анықталды.  Бул,  әрине,  халқы  ушін,  әсіресе, 

мен  ушін,  аса  ауыр  өлім  (болды,  саналды,  көрінді.

-  М.С.)  (Мүқанов).

С он ы м ен ,  арнау,  м енш іктеу  м ағы н асы н  

білдіретін  есімді  сөз  тіркестерінің  негізгі  байла- 

нысу формалары матасу мен қабысу болып  келеді 

де,  ара-арасында  меңгеру  де  қатысады.  Соның 

б а р л ы ғы н д а   м а ғ ы н а л ы қ   р е ң к   б ір д ей   бола 

бермейді.  Мүның  өзі  олардың  синоним  болуына 

мүмкіндік  жасайды.

Заттың  белгісін,  қасиетін  білдіретін  сөздер 

есімді  соз  тіркестерінің  бірінші  сыңары  болып 

келгенде,  көбінесе  бүл  қызметті  үйірлі  мүшелі 

конструкция  атқарады:  Біз  Қошыгулдың  уйіне 

іңірде  барсақ,  аспа  кәрәсін  шамның  әлсіз  жарыгы- 

нан  кескіндері  бозамық  сургылт  тартқан  аз  гана 

адам  отыр  (М үқанов).  Суйегі  саудыраган,  көзі 

уңірейген, жагы суалган тәлтірек аштық жер уйдің 

төрт  бурышына  тугел  орнай  қалды  (Мүсірепов).

Бүларға  синонимдес  конструкциялар,  әдет- 

те,  туынды  сын  есім  түлғасындағы  жеке  сөздер 

немесе  сол  түлғалы  сөзге  аяқталған  создер  тобы 

болып  келеді.  Оны  мына  мысалдардан  көреміз: 

Үзын  бойлы,  талдырмаіи  жігіт  әдепті  қылықпен 

иіліп,  ақ  шашты  профессордың  қолтыгынан  алды 

(Ш ашкин).

Осы  түлғаларды,  керісінше,  үйірлі  мүшелі 

конструкцияларға  айналдыруға  болар  еді,  бірақ 

әрдайым  бүлай  бола  бермейді.  Ол  негізінен  сол 

конструкция  беріп  түрған  м азм үн -м ағы н аға, 

создердің  байланы су  “тех н и кал ы қ”  ж ағы нан 

мүмкін  де  болар,  алайда  оны  мәтін  мазмүнына 

қарай  басқаша  берген  орынды  сезіледі.

Ауылнайдың  уйі.  Төр  алдында  солдат  киімді 

уш  жігіт  (Майлин).  Бес  шақырымдай  жерде  он 

шақты  уйлі  ауыл  бар  екен  (Жүнісов).  Солдаттың 

киімін  киген  немесе  он  уйі  бар  деу  тілімізге  жат 

емес,  бірақ жат еместігінен гөрі, жарастығын, тар- 

тымдылығын  ойласақ,  бірінші тіркестегі  бір  сөзді 

(киім)  орынсыз  қайталауш ы лы қ,  сол  сияқты , 

екінші  тіркестегі  кім  болса  сол  айта  алатын  тап- 

таурындығы  коңілге  онша  қона  бермейді,  сон- 

дықтан  солдатиіа  киінген,  он  шақты  уйден  тура- 



тын деген  тіркестер  жатық  сияқты  көріне  береді.

Енді  бір  жағдайларда  заттың,  қүбылыстың 

деректі  немесе  дерексіз  үғымға  байланы сты  

белгінің  есімді  тіркес  арқылы  берілуінде  сол 

белгілердің  д инам икалы қ  немесе  статикалы қ 

күйін  де  аңғаруға  болады:  Мына  шаң  қапқан  ха-



латыңды  тастап,  жаңа  киім  ки  де,  жуынып,  тез 

келе гой  (Мағауин).  Шаң  қапқан  мен  шаң  (сынды 

білдіру  мағынасында)  үғымдарын  салыстырған- 

да, біріншінің қозғалыспен байланыстылығы көзге 

түседі де,  екінші сөзде  (шаң)  сол қимыл-әрекеттің 

нәтижесінде бір қалыпты,  қозғалыссыз жай белең 

береді.


Бағыныңқы  сыңар  қызметіндегі  создердің 

бірде  туынды  есім,  енді  бірде  тү й ы қ  етістік 

түрінде келулері де  олардың арасындағы  әлгіндей 

белгілі дәрежеде динамикалық,  статистикалық ай- 

ырмашылықтардың  нәтижесінде  өзара  синоним 

жасауға  бейім  түрады:  Балгын  жастың  сеніспеу 




жүктеу 38.54 Mb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
1   ...   1292   1293   1294   1295   1296   1297   1298   1299   ...   1319




©emirb.org 2022
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет