Бағдарламасы бо й ы н ш а ш ы ға ры л д ы лп Қ азақ грамматикасы. Ф онетика, сөзжасам, морфология, синтаксис



жүктеу 38.54 Mb.
Pdf просмотр
бет1295/1319
Дата10.02.2022
өлшемі38.54 Mb.
#17147
1   ...   1291   1292   1293   1294   1295   1296   1297   1298   ...   1319
kazak grammatikasy fonetika sozzhasam morfologiia sintaksis
KORKEM-SOZ-ZHANE-PRAGMATIKA
начальникке  дейін  шагым  жазып,  ең  арты  қотыр- 

дың  дәрісін  ала  алмай  жүрмін  (Жүнісов).  Қотыр- 

ды  емдейтін  дәрі  деп  жазу,  әрине,  шүбалаңқы- 

л ы ққа  үрындырады.  Бүл  мысал  Аргы  түбіндегі 

жалгыз  үйлі  қойлы  ауылга мана  таңертең  бір  жүк 

м аш инасы   тоқтады  деп  ест іген  (М а ға у и н ) 

сойлеміндегі  жүк  машинасы  тіркесіне  сырттай

үқсас:  мүнда  да  арнау  бар,  бірақ  мүнда  сол 

тіркестің  қүрамындағы  сөздер  (қотыр  мен  дәрі 

сияқты)  бір-біріне  қарсы  әрекетті  танытпайды, 

бірі екіншісін қозғалысқа түсіретін создердің бай- 

ланысы  ретінде  үғынылады,  сонысымен  мақсат 

пен  арнау  аралығындағы,  соның  өзінде  арнаулы 

басым  мағынаны  білдіреді.

Арнау мағынасындағы сөз тіркесінде таза осы 

мағына  ғана  емес,  белгілі  дәрежеде  мекендік  ма- 

ғынаның  да  қатынасы  байқалады:  Нүртаза  әлгі 



әзірде  тоқалының  үйінен  шыгып,  ат  үстінде  мең- 

зең  боп,  екі  шақырымдай  жерде  түратын  қойлы 

ауылга  келген  (Жүнісов).  ...Бір  түкпірдегі  малай- 

лар  түратын  екі  бөлмелі  шагын  үйге  жетті 

(Жүнісов).  Осындағы  тіркестерді  тоқал  түратын 

үй  және  малайлар  үйі  деп  озертуге  мүмкіндік 

бар,  екі  жағдай  да  мекендік  үғымға  қатысы  бола 

түра,  меншіктіліктің,  арнаудың  қызметі  басым 

корінеді.

Мүндай  арнаулы  қызметін  көрсететін  сәз 

тіркестерін ің   жеке  атау  ретінде  қалы п тасы п  

кеткендері де  үшырасады  (қол  айна,  автобус  аял- 

дамасы  т.б.):  Қалтасынан  қол  айна  және  аппақ 



қардай  бет  орамалын  алып,  алтынмен  қапталган 

қасқа  тісін  жылтырата  ысып  қояды  (Мүратбе- 

ков).  Мария  қазақ  әліппесін  өтіп,  енді  кітапты 



өз  бетімен  оқуга  бет  алды  (М үсірепов)  деген 

сойлемдегі  мысалды  қазақтарга  арналган  әліппе 

деуден  немесе  қазақтар  үйренетін  әліппе  деуден 

стилистикалық  әлдебір  озгеріс  тумайды.  Әйткен- 

мен,  осы  бірнеше  түлғаның  ішінен  әйгілі  жазу- 

шының  ең  үтымдысын  таңдағаны  білініп  түр.

Байланысу  формалары  бірдей  болғанымен, 

есімді  соз  тіркестерінің  бір-бірінен  мағыналары 

мүлдем  алш ақ,  тіпті,  керісінш е  болатыны  да 

тілімізде  баршылық.  Мәселен,  керосин лампа  мен 



автобус аялдамасы бір емес. Аялдама автобус үшін 

қажет  болса,  керосин  шамға  қажет:  Сагатов  ке- 



росин  лампасының  сыгырайган  жарыгымен  түні 

бойы  жазды  (Шашкин).  Жеріме  жүлдыз  жаққыз- 

дым,  Электрден  ишм  жанды  (Жароков).  Ескерте 

кететін  жай  -  ақын  поэмасынан  алынған  мысал- 

да  электр  сөзінің  шығыс  септігінің  жалғауын 

қабылдауы,  біріншіден  өлеңді  шығарманың  ыр- 

ғағын  сақтау  ниетінен  туса,  жанды  етістігінің 

әсерінен,  әйтпесе,  электр  шам  екені  даусыз.

Арнай, меншіктей айту мағынасындағы есімді 

сөз тіркестерінде  көзге  түсетін  бір  қызықты  жай- 

ды айтпай кетуге болмайды.  Бүл -үшін септеулігіне 

қатысты  айтылмақшы  ой.  Тегінде,  бүл  септеулік 

шылау  етістікті  соз  тіркестерінде  себепті  білдіру 

үшін  барынша өнімді қолданылады. Ал  есімді сөз 

тіркестерінде  үш ырасуы  сиректеу,  дегенмен, 

етістікті  сөз тіркесінің әсерінен  болуы  ғажап  емес 

деген  де  ой  келеді.  Олай  деуге  себеп  -  сойлемнің



С И Н ТА К СИ С ТІК  К О Н С ТРУК Ц И Я Л А РД Ы Ң  С И Н О Н И М Д ІГІ

757

б аян д ау ы ш ы   қ ы з м е т ін д е г і,  с о н д а й - а қ   сөз 

тіркесінің басыңқы сыңары қызметіндегі есім созді 

етістікке  айналдырып  немесе  көмекші  етістікті 

тіркестірсеңіз,  алғаш қы  мазмүнын  жоймайды: 


жүктеу 38.54 Mb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
1   ...   1291   1292   1293   1294   1295   1296   1297   1298   ...   1319




©emirb.org 2022
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет