Бағдарламасы бо й ы н ш а ш ы ға ры л д ы лп Қ азақ грамматикасы. Ф онетика, сөзжасам, морфология, синтаксис


С ИН  І АКСИСТІК КОНСТРУКЦИЯЛАРДЫҢ СИНОНИМДІГІ



жүктеу 38.54 Mb.
Pdf просмотр
бет1293/1319
Дата10.02.2022
өлшемі38.54 Mb.
#17147
1   ...   1289   1290   1291   1292   1293   1294   1295   1296   ...   1319
kazak grammatikasy fonetika sozzhasam morfologiia sintaksis
KORKEM-SOZ-ZHANE-PRAGMATIKA
С ИН 

І АКСИСТІК КОНСТРУКЦИЯЛАРДЫҢ СИНОНИМДІГІ

755

көбінесе  меңгеру  арқылы  байланысқан  болады 

да,  оның  ішінде  жиі  үшырасатыны  -  көмектес 

септігі.  Себеп-салдарлық  сөз  тіркесінің  бағы- 

ныңқы сыңарының барыс  септігіндегі сөз түрінде 

келуі  -  қызықты  қүбылыс:  Жиналды  матростар 



бул  айқайеа  (Малдыбаев).  Жуан  дауыс  кейінгі 

жақтан шыққанга клубтагы бар адам жалт қараса, 

қысқа  ықшам  киімді,  зор  денелі  біреу  ілгері  сугы- 

нып келеді екен (Мүқанов). Демек, барыс септігінің 

жалғауы  есім  сөзге  де  (айқайға),  етістік  сөзге  де 

(шыққанға) жалғанады екен.  Бүларды айқай шық- 

қандықтан  және  дауыс  шыгу  себепті  дейтін 

тіркестермен  алмастыруға  мүмкіндік  бар.

Барыс  септігі  копшілік  жағдайда  комектес 

септігімен  алмасуға  бейім:  Шөптердің  басына 



турган...  муздар  жаңбыр  суына  (жаңбыр  суымен 

немесе  жаңбыр  суынан  -  М.С.)  қури  еріп,  кулдір 



етіп  жерге  уатылып  тусіп  жатыр  (Нүрпейісов). 

Куздің  жауынына  (күздің  ж ауыны мен  немесе 

күздің  жауынынан  -  М.С.)  қайта  жетіліп,  боз 



көденің  бауырына  қайта  қауындай  шыққан  усақ 

көк  те  бар  (Әуезов).

Мүндай  соз тіркесінің синонимдігінде  толық 

мағыналы создің косемше түрі ғана емес, комекші 

создердің  де  косемше  түрінде  келетіні  аз  үшы- 

распайды:  Біреуді  көркі  бар  деп  жақсы  кәрме 

(Абай).  Саргайды  деп  жапырақты  жазгырма,  Кінә 



қойма  жугірінді  қаңбаққа  (Ерғалиев).

Қазіргі  қазақ тілінде  мақсатты  білдіретін  басқа 

да  к ү р д е л і  к о н с т р у к ц и я л а р   с и я қ т ы ,  соз 

тіркестерін  қүрауға  коптеген  грам м атикалы қ 

тү л ғал ар   қ а т ы н а с а д ы .  С о н ы ң   н ә ти ж е с ін д е  

синтаксистік  синоним  жасалады:  Қолымда  бір 



қамшым  бар  булдіргелі,  Айтайын  мен  бір  созді 

кулдіргелі  (Халық  әні).  Ақия  бул  созді  кулдірмекке 

әдейі  айтқан  еді  (Сыдықбеков).  Қазан  ніскенше 

бәрі  машина  көруге  кетті  (Мүстафин).  Балалар 

топ  киікті  де,  артындагы  ақсагын  да,  соңындагы 

қугыншы-^алт  аттыларды  да  көру  ушін  қырқага 

жапа-тармагай  жугіріп  шықты  (Бақбергенов). 

Шәңгерейді ертіп  сол  жерді коргелі кетті (Мүста- 

фин).


Түлғалардың  ауысып  келуіндегі  негізгі  се- 

беп  -  мақсаттың  әр  қырынан  ашылып,  айқын 

берілгендігі.

М а қ с а т т ы қ   қ а т ы н а с т ы   б іл д ір у д е,  я ғн и  

синонимдік  қатар  жасауда  комекші  етістіктердің 

қызметін  ж оққа  шығаруға  әсте  де  болмайды:  Тау 



басынан  тусірген  тәуекелмен,  Сол  уйге  кірмек  бо- 

лын  қадам  басты  (Абай).  Федоровкадан  бір  кунге 

руқсат  сурап  алмақ  боп  кен  еді  (Нүрпейісов).

Басқа мағыналарға қарағанда,  мақсаттық ма- 

ғынаның  сәл  озгешелігі  бар.  Мүнда  мақсаттың 

толық  айтылмауы  мүмкін,  яғни  толымсыз  мақ- 

сат  немесе  немқүрайды   қарауды,  қомсынуды

үғындыратын  нәзік  реңктері де  байқалады:  Мақ- 



танга  бола  жиям  ден,  Жылқы  ушін  журтқа  бас 

урма  (Абай).  Мен  мунда  шошқаның  электріне  бола 

келдім,  иіырагым  (Мүстафин).  Әрине,  мүндай  сөз 

тіркестері  де  синонимдік  қатарға  түсе  береді,  ал 

айырмашылығы  әлгі  толымсыздығынан  танылып 

отырады:  мақтан  ушін  жию;  шошқаның  электрі 



ушін  келу.

М ақсаттық  қатынастағы  соз  тіркесінің  ба- 

ғыныңқы  сыңары  қызметін тек -қальі/-гелі түлға- 

сындағы  ғана  емес,  басқа  түлғадағы  косемше  де 

атқара  береді,  демек,  синонимдік  қатар  қүрауға 

себін  тигізеді:  Алдына  келді  қарияң,  Халық  сәлемін 



беруге  (Жамбыл).  Осы  түлғаны  бере  деп  те  озгер- 

туге  мүмкіндік бар:  Бул  кунде анамның  туган жері



-  Қорганнан  біздің  қыстақта  туратын  нагашы- 

сына сәлем бере бір жас келіншек келе қалды (Улуг- 

заде).  Келеді  іиаруа,  келеді,  Жайнаган  елді  корем 



деп  (Сыздықов).  Әкем  маган  кок  тулпардың  ба- 

ласы  ала  атты  беретін  болды.  Соны  кормекші 

болып  келдік  (Ибрагимов).

Сонымен,  мақсаттық  қатынаста  қолданыла- 

тын  етістікті  соз  тіркестерінің  бағыныңқы  сы- 

ңарлары  көптеген  грамматикалық  түлғалар  ар- 

қ ы л ы   ж асал ад ы .  О ларды   м а қ са тт ы   білдіру 

қы зметіне  қарай  былайша  топтар  едік:  -қалы 

түлғалы  көсемше;  ушін шылауы  қатысқан  тіркес; 

барыс  жалғаулы  соз;  -а,  -е түлғалы  косемше;  де, 



бол комекші  етістіктері қатысқан  тіркес;  бола созі 

қ а ты сқ ан   тіркес;  ниет,  ой,  мақсат  си я қ ты  

создердің  семантикалы қ,  түлғалы қ  қызметіне 

қарай  жасалған  бағыныңқы  компонент.

О сы ларды ң  ко п ш іл ігін ің   бірін ің   орн ы н а 

екіншісінің қолданылуы арқылы синоним қүрай- 

ды.  Әр  түлғаға лайық  нәзік реңктер  мен  стильдік 

ерекшеліктер  болады.




жүктеу 38.54 Mb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
1   ...   1289   1290   1291   1292   1293   1294   1295   1296   ...   1319




©emirb.org 2022
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет