Бағдарламасы бо й ы н ш а ш ы ға ры л д ы лп Қ азақ грамматикасы. Ф онетика, сөзжасам, морфология, синтаксис



жүктеу 38.54 Mb.
Pdf просмотр
бет1291/1319
Дата10.02.2022
өлшемі38.54 Mb.
#17147
1   ...   1287   1288   1289   1290   1291   1292   1293   1294   ...   1319
kazak grammatikasy fonetika sozzhasam morfologiia sintaksis
KORKEM-SOZ-ZHANE-PRAGMATIKA
^ ш п л п ^ ғ і с п к   Ш Н И  

ҒУ К Ц И Я Л А РД Ы Ң  С И Н О Н И М Д ІГІ



753

туралы  тагы  бір  омірлі  ыстық  қиял  толқындары 

оралып  үйірілгенін  сезді  (Әуезов).  Еңбек  пен  өнер 

күйін  естісе енді,  Әлеумет  ынталасып,  елтіп  тың- 

дар  (Сейфуллин).

Осындағы  ортақ  етістің    жүрнағы  тыңдау- 

шы мен тарқаушылардың көп екендігін көрсетеді, 

есім  сөздің  көмектес  септігінде  түрған  түрінде 

мүндай  белгі  байқалмайды.

Есім  сөз  жеке  түрған ы н ан   горі,  қос  соз 

түрінде  келсе,  күш ейткіш   екпін  береді,  мән 

бергеңдікті көрсетеді:  Әлденеше күн сүйінші тілесіп 



шапқыласқан  жақындар  топ-топ  болып  Қүнан- 

байга  келеді  (Әуезов).  Бүның  аулына  топ-тобы- 

мен  кеп  түсіп  жатқан  кісілер  бар  (Сонда).  Қара- 

мола  басына  Абай  дәл  осы  кеште  аз  гана  топпен 

келіп,  елеусіз  гана  түсті  (Сонда).

А м а л д ы қ  

қ а т ы н а с т а ғ ы  

е т іс т ік т і 

соз 

тіркестерінің  синонимдігінде  косемше  мен  үстеу 



создердің  орын  ауыстыруының  үлкен  мәні  бар: 

Белов  ақырындап  қорага  кіріп  келіп,  ас  үйдің 

терезесінен  үрлап  ішке  көз  тастады  (Есенжанов). 

Аттап  отіп  батырың,  Үйге  кірді  ақырын  (Жам- 

был).  Терезе  алды  жас  терек,  Жүр  екен  кімдер 



сүйеніп ? Жүр  екен  кімдер  еркіндеп,  Жүрегін  үстап 

үйге  еніп!  (Аманжолов).  Үзын  дестенің  бойына 

асы қпай  жылжып  ет ект еп  түқым  ш аш қан 

егіншідей,  кең  сахарада  еркінше  жүріп  түйірлеп 

білім  сепкен  Қален де оқыс жерден  қыспаққа  түсті 

(Есенжанов).

Қимылдың  орындалу  амалына  назар  ауда- 

рып,  ерекшелеп  айту  керек болғанда  косемшелер 

қатыстырылады.

Шалқасынан,  етбетінен  үстеулерінің  косем- 

шенің  түлғасын  жалғайтын  реттері  де  бар:  Жи- 



рениіе  осыдан  соң  артына  екі  үлкен  жастық  қой- 

ып,  тор  алдында  шіреніп,  шалқалай  жатып  алды 

(Әуезов).  Шалқадан  жатқан  қалпында  екі  қонақ- 



тың  да  сақалдары  күйектей  боп,  ерекше  кезге 

түсті  (Сонда).  Столетов  ат  үстінде  шалқасы- 

нан  түсіп  қорылдап  жатыр  (Тоқаев).  Әбдірахман 

сол  көлеңкесі  үзарган  агаштың  саясында  етбет- 

теп  жатыр  (Е сенж анов).  Екі  түп  боп  өскен 

тікеннің  ортасында  етбетінен  түсіп  бір  ботен 

адам  жатыр  (М үсірепов).  Әйел  шешінбестен 

корпесін  жамылып,  етбетінен  жатып,  жастық- 

ты  қүиіақтап  өксіп  жатыр  (Ибрагимов).

Жатыс  септігінде  соз  бен  косемшенің  орын 

ауыстыруы  жиі  үшырасады:  Маусымбай  төс  қал- 

тасынан  мықтап  тыққан  арызын  алып,  столдың 

үстіне  тастады.  Қазақ  тілінде  ...  жазылган  арыз- 

дың  кошірмесі  (Мүстафин).  Әлде  қазақша  жазыл- 

ган  екен  деп  қалдың  ба?  (Есенжанов).

Ш ы ғы с  с е п т іг ін д е г і  с ө зд ер   к ө м е к т е с  

септігіндегі  сөздермен  алмасуға  бейім  түрады: 

Корсін  десең  жырың  сенің  жарықты,  Шын  жүрек-

тен  жырла  ошпес  халықты  (Зелинский).  Ақын  да 

сол,  Жақсы  омірді  иіын  жүрекпен  жырлайды  (Тоқ- 

мағамбетов).

Косемшенің  амалдық  қатынасты  таныта  ала- 

тыны  сияқты,  сын  есімдер  де  қимылдың  амалын 

білдіреді'.Айбала сабыр аттап, сылбыр басып күйеуіне 

қарай  келеді  (Ибрагимөв).  Аітыншаш  бәйбіше  сал- 

мақпен,  сабыр  басып  үйге  келді  (Сонда).

К о с е м ш е   с и я қ т ы ,  үстеу   де  к е м е к т е с  

септігіндегі сөздің орнын баса алады: Келген ізімен 

Ушаков  кері  кетер  еді  де,  жіңііике  жол  кор 

білтеленіп  барып,  оіиіп  кетер  еді  (Мүсірепов).  Ол 

қарсы  шыққан  күзетіиілермен  тілдесті  де,  айнал- 

мастан  ізініие  кері  қайтты  (Есенжанов).

Сын  есім  мен  косемш енің  және  көмектес 

септіктеріндегі  создердің  алмасуы  да  синөнимдік 

қатар  жасауға  мүмкіндік береді:  Түсі Абайга  үқса- 



ган,  сәнмен  киінген  ақсүр  келіншек  жастықтар 

әкеп  қойды  (Әуезөв).  Ол  қатарындагы  биік  при- 

ческасы  бар,  сәнді  киінген  жас  әйелге  күлімдеген 

кәзбен  жиі  иіледі (Сөнда).  Түр-түлгасы  және  сән- 

дене  киінуі  осындай  Сәкен  қызметтен  босаган 

кейбір  іиақтарында  серуендеуді  жақсы  көретін 

(М үқанов).

Синоним  жасауға  басқа  түлғалар  мен  сөздер 

сияқты, торізді, сияқты сөздерінің де септігі тиеді: 



Енді  бііек  бүліиық  еті  бүлтүлдап,  Көңіл  күйі  күліп 

күнше  балқысын  (С ейфуллин).  Күндей  күлген 

қызымды  Күң  етпекші  болды  жау  (Жамбыл).  Ол 

кәдімгі күн сияқты Жарқырап, маздап  шықты да... 

(Тәжібаев).

Кеңістік қатынас деп  пысықтауыштық қаты- 

настардың  біреуін  атағанымызбен,  өның  өзі  өз 

ішінде бірнеше шағын тармақтарға бөлінеді.  Олар 

мыналар:  бет  алыс-багдар;  уақиганың  орны;  қоз- 



галыс  жолы;  қозгалыстың  іиыгар  жері.

Қ и м ы л д ы ң   не  қ о зға л ы с ты ң   ы ң ғай ы н да 

субъектінің,  объектінің  бет  алысын,  алған  бағы- 

тын  білдіру  үшін  әдетте  барыс  жалғауын  жалға- 

ған  соз  қолданылады.  Кейде  ол  жалғаудың  жа- 

сырын  түрде  кездесетіні  де  бар:  Жалпақ  жонды 



жоталай  жатқан  күрең  жолдардың  біріне  түсіп 

алып  көмірді  Қарагандыга  тартты  (Мүстафин). 

Қүрышбай  Қараганды  тартты  (Шашкин).

Бір  қызықты  жай  -  жатыс  септігі  түлғасын- 

дағы  сөздер  де  бағытты  көрсетеді:  Мен  Жымпи- 

тыдан  осында  (өсы  жерге  -  М.С.)  ауысқым  келіп 

жүр  (Есенжанөв).  Жер  астындагы  қым-қуыт  көп 

қуыс,  көп  жолдар  осынан  тараган,  көмірін  осын- 

да  (осы  жерге  -  М.С.)  қүяды  (Мүстафин).

О сы н дай   ж ағдай ды   ш ы ғы с  сеп тігін д егі 

создерден  де  коруге  бөлады:  Шықса  бүлар  от  ал- 

дынан  ш апқы лап,  Үмтылады  өрт  те  қанат 

қаққылап  (Зелинский).  Ауылды  улыган-шулыган

48-1078




жүктеу 38.54 Mb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
1   ...   1287   1288   1289   1290   1291   1292   1293   1294   ...   1319




©emirb.org 2022
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет