Бағдарламасы бо й ы н ш а ш ы ға ры л д ы лп Қ азақ грамматикасы. Ф онетика, сөзжасам, морфология, синтаксис



жүктеу 38.54 Mb.
Pdf просмотр
бет1286/1319
Дата10.02.2022
өлшемі38.54 Mb.
#17147
1   ...   1282   1283   1284   1285   1286   1287   1288   1289   ...   1319
kazak grammatikasy fonetika sozzhasam morfologiia sintaksis
KORKEM-SOZ-ZHANE-PRAGMATIKA
С И ІШ Н И М Д ІП

749

ма  екен  деп  ойлануға  хакылымыз.  Ш ынында, 

автор  мақаласының  (“Лен.жас”)  мазмүнына  бай- 

ланысты,  откен  шақтағы  создің  орнына  қолда- 

нылып  түрғанын  аңдайсыз.  Демек,  баяндауыш 

бүкіл  сөйлем нің  м азм үны на,  ең  болмағанда, 

қүрмалас  сойлемнің  бір  сыңарына  әсер  етіп  түр 

да,  келер  ш ақ  түлғасы  өткен  шақтың  мағынасын 

білдіретін  сәздің  орнында  түр.  Мүны  әдеби  тілде 

жүмсалуға  тиіс  Сөйтіп  дагдарып  түрганымызда, 



арт  жақтан үздік-создық  шиқылдап  огіз арба қуып 

жетті 

д е ге н   с о й л е м н ің   с и н о н и м і  ж ә н е  

контекстік  синонимі  деп  білеміз.  Саяның  міндеті

-  екі  қызга  көмектесу.  Бүлар  оуелі  іиаршы  кило- 

метр  жердің  ауданын  өлшер,  сол  ауданнан  іиагын 

шүқанақ  қазып  топырақ  алар  (Досжанов).  Бүл 

мысал  да,  бір  қарағанда,  роман  кейіпкерлерінің 

алда  түрған  әрекеттері  мен  міндеттерінен  хабар 

беріп  түрған  тәрізді.  Романды  оқыған  адам  жа- 

зушының  бүл  түлғаларды  осы  ш ақ  ыңғайында 

жүмсап отырғанын біледі.  Сонымен,  бүл да одетте 

...  ауданын  өлшейді,  ...  топырақ  алады  баяндау- 

ыштарына аяқталып қолданылатын  конструкция- 

лардың  синонимі  екеніне  көз  жетеді.  Лексика- 

лық синонимдер мен синтаксистік синонимдердің 

арақатынастары  туралы  айтқанда,  олардың  бір- 

бірімен  үқсастықтарын  да,  бір-бірінен  айырма- 

шылықтарын  да  аңғару  қиынға  соқпайды.

Екеуінің  арасындағы  үқсас  жайлар  мынадай 

болып  келеді:  1)  тілде  атқаратын  қызметі  -  сөз 

қолданудағы  икемділікті,  ыңғаіілықты,  оралым- 

дылықты  танытатындығы;  2)  синонимдік  қатар- 

ды ң  м ағы н ал ы қ  ж ақы н ды ғы ,  ж уы қты ғы ;  3) 

синонимдердің пайда  болу,  баю  жолындағы  үқсас- 

ты қ  жағынан  үш  факторды  атауға  болады:  а) 

синонимдердің  ана  тіліміздің  дағдылы  қолданы- 

лысында  бар,  жалпыға  түсінікті  создерден  жаса- 

латындығы;  ә)  синонимдік  қатардағы  сөздердің 

бірі  төл  ана  тіліміздің  сөзі  болса,  екіншілері  орыс 

тілінен  немесе  орыс  тілі  арқылы  басқа  батыс  не- 

месе шығыс тілдерінен енген создер болатындығы;

б)  синонимдердің  жергілікті  тіл  ерекшеліктері 

есебінен  байып  отыратындығы.  Міне,  осындай  үш 

түрлі  үқсастық  барына  назар  аударуға  негіз  бар.

Л ексикалық  синонимдер  мен  синтаксистік 

синонимдердің арасындағы айырмашылықтар дегі 

мына  жайларды  тануға  болады:  1)  лексика-фра- 

зеологиялық  синонимдер  болмыстағы  заттардың, 

қ ү б ы л ы с т а р д ы ң   ж ә н е   о л ар д ы ң   с ы н ы н ы ң , 

қ а си етін ің ,  б елгісінің  т.б.  аттары н  білдірсе, 

синтаксистік  синонимдер  сол  заттар  мен  қүбы- 

лыстардың немесе олардың сынының,  қасиетінің, 

белгісінің арасындағы қатынастарын  корсетеді;  2) 

лексикалы қ  синонимдерде  түлғалық  үқсастық 

міндетті  деп  саналады  да,  синтаксистік  синоним- 

дерде,  керісінше,  ор  түлғалық  басты  шарттардың

бірі  болып  есептеледі.  Бірақ бір жайды ескертудің 

артықтығы жоқ:  морфологиялық түлғасы ор түрлі 

болғаны м ен,  си н такси стік  синон и м де  де  ол 

создердің  бір  соз  табы  бола  беруі  әбден  мүмкін, 

соның  озінде  де  әр  түлғалық  сақталуға  тиіс;  3) 

бүдан  шығатын  үшінші  ерекшелік:  лексикалық 

синонимде  создердің  бәрі  бірдей  бір  соз  табы  бо- 

луға  тиістілігі  шарт  деп  табылса,  синтаксистік 

синонимде  соз  тіркестерінің  бағыныңқы  сыңар- 

ларының  бір  соз  табынан  болуға  да,  әр  сәз  табы- 

нан  болуға  да  еркіндігі  бар;  4)  синтаксистік 

синонимді  жасайтын  конструкци>шар  екі  сыңар- 

лы  (комгюнентті)  болады,  бүл  -  синтаксистік 

синонимді  лексикалық  синонимнен  ажырататын 

басты  қасиет.

Морфология  мен  синтаксис  грамматиканы 

қүрайтындықтан,  синонимикада  да  грамматика- 

лық  синоним  деп  жалпы  атаушылық  бар.

М орфологиялық  синонимдер  морфология- 

лық  категориялардан  болады.  Моселен,  болым- 

сыздықтың  немесе  болымсыздық  формалар  ар- 

кылы  болымдының  жасалуын  осыған  жатқызар 

едік:  Білмейді  емессің,  білесің:  оган  жүрттың  борі 



мойындайды,  коп  оқисың,  коп  ізденесің  (Нүрта- 

зин).  Жазушы  С.М үқанов  тас  деген  созді  тас 



емес  те  емес деген  тіркесте  жазады:  Айта  берсең, 

ол  -  тас  та  емес,  тас  емес  те  емес.  Тас  дейін 

десең,  діңгектің  үстіне  оскен,  жабагыдай  үйыс- 

қан  бетеге,  бетегелердің  арасына  оскен  бүйра  то- 

былгы.  Тас  емес  дейін  десең,  желді  күні  айнала 

үшып  толқындар  діңгектің  бетін  бір  шаймайды.

Сенің  терең  көзіңнен  терең  теңіз  тайыздау 

(Мүстафин)  деген  сойлемдегі  козіңнен  тайыздау- 



ды  козіңе  қараганда  тайыздау  деуге  болар  еді. 

Сонда  осы  екі  тіркесті  синонимге  жатқызамыз. 



Мен  не  істесем  де,  түгел  біліп  істегім  келеді.  Мен 

солдаттамын,  офицердемін (Мүсірепов)  мысалын- 

дағы соңғы сөйлемді басқаша қүруға да мүмкіндік 

бар:  Мен  әрі  солдатпын,  әрі  офиңермін.  Мүндай- 

да  морфологиялық  синоним  жасау  үшін  жалғау- 

лықтардын  елеулі  қызметі  байқалады.

Біздің түсінігімізде морфологиялық синоним- 

дер  бір  түбірден  жасалуы  керек.  Мүнысы  олар- 

ды  синтаксистік  (соз  тіркестерінің)  синониміне 

бір  табан  ж а қ ы н д а т қ а н ы м е н ,  с и н та к с и с тік  

синонимдердің екі  сыңарлы  (компонентті)  болуы

-  олардың морфологиялық синонимдерден түбірлі 

айы рм аш ы лы ғы .  С о н д а й -ақ   м орф олбги ялы қ 

синонимдердің  бір  сыңарлы  болуы  оның  лекси- 

калық  синонимге  сырттай  жуыктығын  танытады 

да,  бір  түбірден  жасалуы  алыстата  түседі.

Синтаксис  аясында  синонимдердің  болаты- 

ны  сияқты,  варианттар  да  болады.  Синтаксистік 

варианттарға  қатысты әр  түрлі түсінік орын  алып 

отыр.  Зерттеушілердің  қай-қайсысы да  синоним-




жүктеу 38.54 Mb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
1   ...   1282   1283   1284   1285   1286   1287   1288   1289   ...   1319




©emirb.org 2022
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет