Бағдарламасы бо й ы н ш а ш ы ға ры л д ы лп Қ азақ грамматикасы. Ф онетика, сөзжасам, морфология, синтаксис



жүктеу 38.54 Mb.
Pdf просмотр
бет1281/1319
Дата10.02.2022
өлшемі38.54 Mb.
#17147
1   ...   1277   1278   1279   1280   1281   1282   1283   1284   ...   1319
kazak grammatikasy fonetika sozzhasam morfologiia sintaksis
KORKEM-SOZ-ZHANE-PRAGMATIKA
746

СИНТАКСИС

Бүл  күрделі  синтаксистік  түтастық  екі  аб- 

зацтан  түрады.  Алғашқы  абзацта  айтылған  ойды 

екінші  абзац  жалғастырып  түр.



Биылгы  көктем  әдемі  басталды.  Наурыздың 

ортасында-ақ  қар  кетіп,  жер  кепті.  Қүстар  әлі 

келген  жоқ.  Наурыздың  қүсы,  көктем  хабаршысы

-  үзақ,  қарга гана қалбалақтап,  әр үйдің күресініне, 

жер  тамның  төбесіне  үшып-қонып  жүр.  Қыстан 

көтерем  болып  қүйымшагы  сорайып  әрең  шыққан 

бірлі-екілі  сиырдың  өлі  жүні  түспеген,  қыр  арқа- 

сына  сауысқан  қонып,  шоқып  отыр;  ол  сауысқан- 

ды  ауылдың  үруді  үмытып  қалган  иттері  аңдып 

жатыр.  Ол  қыстан  әбден  ыгыры  шыққан  ел  таби- 

гаттың  бүл  пейіліне  риза  көңілмен  тіршіліктің 

қамына  кіріскен.  Түркістан-Сібір  темір жол  қүры- 

лысының  жүмысы  Қүланды  ауылынан  өлдеқайда 

алыстап,  Айнабүлаққа  біртабан  жақындап  қалып 

еді.  Бүл  ауылдагы  күні  кеше  гана  қайнап  жатқан 

еңбек,  абыр-сабыр  адамдары  сап  болып  тыныш- 

талган.  Іргеден  өтіп,  сонау  оңтүстікке  созылып 

кет е  барган  р ельс  бойымен  ж үк  т асы ган 

кішкентай  паровоздар  өтеді  анда-санда.  Ойдагы- 

қырдагы  қазақтар  үшін  осы  екі-үиі  қорап  сүйрет- 

кен  кішкентай  паровоздың  өзі  таңсық,  аттысы 

түсіп,  жаяулысы  жатып  қарап  таңырқап,  таң- 

дай  қагады.  Осыдан  екі-үш-ақ  жыл  бүрын  Омар 

байдың  мыңгырган  жылқысы  үйездеп,  желісі  тар- 

тылып  жатқан  дала  төсі  мүлдем  өзгерген:  ілгері- 

кейін  жосыган  жолаушылар  мен  жүмысшылар, 

үзын-үзын  рельс,  жарамсыз  шпал,  тас,  топырақ- 

тың  үйінділері  мен  қазылган  үңгірлер.  Дүниені 

өзгертудің  осыніиалық  оңай  екенін  білмей  келген 

қыр  қазақтары  көндім-көндіммен  бастарын  шай- 

қап,  таң-тамаша  қалумен  жүр.  Дегенмен,  ел 

еңсесін  әлі  де  көтеріп  кете  қойган  жоқ-ты.  Бірде 

жетіп,  бірде  жетпей  қалатын  киер  киім,  ішер 

астың  тапшылыгы  көп-көп  іске  қолбайлау  жаса- 

ды.  Азын-аулақ  мал  үстап,  шаруалық  кәсібін  тас- 

тамаган  Қүланды  жүрты  нарком  тарапынан 

берілер  там-түм  ақшага  сатып  алар  жоқ  ілде- 

алда  тірлік-шаруалық  пен  жүмысшылықты  қатар 

үстап  жанын  сақтады.  Азаматтары  әкеліп  тас- 

таган  жапырақ-жапырақ  ақша  жүмсалар  жерін 

таппай,  әр  үйдің  сандыгында  үйіліп  жатты. 

Аягөздің  базарына  барса,  бір  тоқтысы  мың  сом- 

ның  үстіне  бір-ақ  секірген  қымбатшылық.  Ақыры, 

салы  суга  кетіп,  қайтып  оралатын  да,  қүйым- 

шагы  сорайган  ж алгыз  сиырының  амандыгын 

тілейтін.  Әсіресе,  ата-бабасында  жүмысшы  бо- 

лып  көрмеген  қыр  қазақтары  үшін  малдан  бірден 

қол  үзіп  кету  аса  қиынга  соқты.  Уақытша  туган 

қиындыққа  шыдамай,  қырдагы  ауылга  көшіп,  жа- 

ңадан  қүрылып  жатқан  колхозга  кіргендері  де  бол-

ды.  Дегенмен,  түпкілікті  теміржолшы  болып  қал- 

ган  қазақтар  молшылық  еді  (Бөкеев).

К елтірілген  бір  ғана  абзацта  үш  күрделі 

синтаксистік  түтастық  бар:  біріншісі  -  көктем 

мезгілін,  екіншісі  -  Түркістан-Сібір  темір  жолы 

қүрылысына  байланысты  ауылға  келген  жаңа- 

лықтарды,  ал  үшіншісі  -  жүмысшылардың  жағ- 

дайының  қиындығын  суреттеп  отыр.


жүктеу 38.54 Mb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
1   ...   1277   1278   1279   1280   1281   1282   1283   1284   ...   1319




©emirb.org 2022
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет