Бағдарламасы бо й ы н ш а ш ы ға ры л д ы лп Қ азақ грамматикасы. Ф онетика, сөзжасам, морфология, синтаксис



жүктеу 38.54 Mb.
Pdf просмотр
бет1273/1319
Дата10.02.2022
өлшемі38.54 Mb.
#17147
1   ...   1269   1270   1271   1272   1273   1274   1275   1276   ...   1319
kazak grammatikasy fonetika sozzhasam morfologiia sintaksis
KORKEM-SOZ-ZHANE-PRAGMATIKA
5.2.2.  Алгашқы  сөйлемі  баяндауыштан 

басталатын  тізбекті 

күрделі  синтаксистік  түтастық

М үндай  күр д ел і  с и н т а к с и с т ік   тү т а ст ы қ  

негізінен  поэзияда  кездеседі.  Проза  жанрында

кездесуі өте сирек және  бүл  әр жазушының стиль 

ерекшелігіне  байланысты:

Біледі  шал,  баласының  неге  мунша  қыспақта 

жургенін.  Албырт  жастық  -  бутаны  айналып 

кетудің орнына табанының қанын соргалатып тура 

жалаңаяқ басады.  Сембі бул жайында,  керек  десең, 

көршілерімен  де  әңгіме  қылмайды.  Аузына  берік: 

бала  -  укіметтікі,  іс-халықтікі,  өзі  білер,  не  қыл- 

са  да  (Ш ашкин).

Басқы  бөлік  күрделі  синтаксистік  түтастық- 

тың қысқаш а мазмүнын өз бойына жинақтап түр. 

Одан  кейінгі  екі  жай  сөйлем  бул  сілтеу  есімдігі 

арқылы  байланысып,  алғашқы  сөйлемді  қорыту- 

шы  сөйлем  деуімізге  болады.



Турган  уйқы-туйқы  ақ  самайың,

Мен  қалай,

Әбе,  сені  жат  санайын.

Абыржып  асаңды  устап  отырганың

Ашулы  Грозный  патшадайын

(Мақатаев).

Прозамен  салыстырғанда,  поэзияда  күрделі 

синтаксистік  түтастық  анағүрлым  ашық,  нақты 

беріледі,  өйткені  поэзиядағы  әрбір  шумақ  белгілі 

бір  аяқталған  ойды  білдіріп  түрады.

Поэзия синтаксисінде сөйлем байланыстары- 

ның  прозаға  қарағанда  қабысыңқы,  берік  бола- 

тын себебі -  онда сөйлемдерді синтаксистік қаты- 

насқа  келтіретін,  прозада  кездеспейтін  ерекше 

тәсілдердің  болатындығында.

Сөйлемдерді  бір-бірімен  байланыстыратын 

ондай  ерекше  тәсілдер  қатарына  өлең  тармақта- 

рында  болатын  үйқас  пен  ырғақ  жатады.  Проза- 

да  өленде  болатындай  үйқас,  ырғақ  болмайтын- 

дықтан,  егер  мағыналық  жақтарынан  бір-біріне 

бай лан ы сты   болм аса,  сөй лем дердің   бастары  

бірікпей,  бөлек-бөлек  болып  түрады.  Ал  поэзия- 

да  олай  емес:  мағыналық  жақтарынан  бір-біріне 

байланысты  болмаса  да,  ш умақ  қүрамындағы 

сөйлемдер  өзара  бірыңғай  үйқаста,  бір  ырғақта 

айтылады  да,  сол  арқылы  күрделі  бір  бүтін  бо- 

лып  түрады.

...Қанышынан  кешегі  хат  таныган,

Хал  қалай  деп  сурасаң  қарттарынан,

Білмейді  екен  басқаны  шаттанудан,

Аулақ  емес,  әрине,  мақтанудан

(Мақатаев).

П о э зи я д а   да,  п р о зад ағы дай ,  белгілі  бір 

күрд ел і,  а я қ та л ға н   ойды  б ілдіретін   күрделі 

синтаксистік  түтастықты  қүраушы  компонент- 

терді  байланыстыратын  арнайы  тәсілдері  болады. 

Оларға  лексикалық  қайталаулар,  іліктестік,  ба-




жүктеу 38.54 Mb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
1   ...   1269   1270   1271   1272   1273   1274   1275   1276   ...   1319




©emirb.org 2022
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет