Бағдарламасы бо й ы н ш а ш ы ға ры л д ы лп Қ азақ грамматикасы. Ф онетика, сөзжасам, морфология, синтаксис


  Алғашқы  сөйлемі  бастауыштан  басталатын



жүктеу 38.54 Mb.
Pdf просмотр
бет1272/1319
Дата10.02.2022
өлшемі38.54 Mb.
#17147
1   ...   1268   1269   1270   1271   1272   1273   1274   1275   ...   1319
kazak grammatikasy fonetika sozzhasam morfologiia sintaksis
KORKEM-SOZ-ZHANE-PRAGMATIKA
5.2.1.  Алғашқы  сөйлемі  бастауыштан  басталатын 

тізбекті  күрделі  синтаксистік 

түтастық

“ Саги  да  Нүрланның  қүрбысы.  Бү  да  сол  өзі 



оқыган  Баянауылдың  он  жылдық  мектебін  бес- 

алты  жыл  кейін  бітірген  кәрінеді.  Жақында  бір 

оңгімелескенінде:  “Нүреке,  оқу қайда  қашар  дейсің. 

Әке-шешейге  көмектесіп,  түрмыс  түзеп  алмасақ, 

балалар  коп,  үй  іші  жүдеу”  деген-ді.  Әкенің  тая- 

гын  үстап,  ауылда  белді  азамат  болатын  келе- 

шекте  -  осы  Саги.  Биылгы  орақта  сәті  түссе, 

окесін  іздетпес...'”  (Ш ашкин).

Басқы  бөліктің,  яғни  алғашқы  сөйлемнің 

бастауышы  -  Сағи.  Бүл  сөйлем  осы  күрделі 

синтаксистік  түтастықта  айтылатын  ойдың  қыс- 

қаша  мазмүнын өз  бойына жинақтап,  алдындағы 

күрделі синтаксистік түтастықпен байланыса оты- 

рып,  жаңа  ой  енгізіп  түр.  Бүл,  сойтіп,  алғашқы 

сөйлемі бастауыштан басталған, төрт жай сөйлем- 

нен  және  бір  төл  сөзді  конструкциядан  қүрыл- 

ған ,  III  ж а қ т а н   б аян д ал ы п   тү р ған   күрделі 

синтаксистік  түтастық.  Сөйлемдері  өзара  тығыз 

байланысқан.  Екінші  сөйлем  алғашқы  сойлем- 

мен  Саги  деген  бастауыштың  орнына  жүмсалып



741

түрған  бу  да  сілтеу  есімдігі  арқылы  байланысып, 

бастауыш-баяндауыш  қатынасында  түр.  Үшінші 

сөйлем  -  төл  сөзді  конструкция,  мүнда  да  Сағи 

туралы  айтылады.  Төртінші,  бесінші  сөйлемдер 

пысықтауыш  -  бастауыш  қаты насы нда  (әкенің 



таягын  устап  -  Саги)  байланысқан.

Тізбекті  күрделі  синтаксистік  түтастықтың 

бүл  түрі  тек  көркем  әдебиетте  ғана  емес,  публи- 

цистикалық және ғылыми стильдерде де кездеседі. 

Неғүрлым  жиі  үшырасатыны  -  газет жанрларын- 

дағы  күрделі  синтаксистік  түтастықтар.



Батыс  герман  дәрігерлері  жақында  таңданар- 

лық  зерттеу  жургізді.  Олар  зерттеу  нысаны  етіп 

спорт мамандарын алды.  Сөйтіп, зерттеушілер фут- 

болдан  өтетін  ірі  халықаралық  кездесу  кезінде  ой- 

ынның  басынан  аягына  дейін  команда  бапкерлеріне 

қаншалықты  ауырлық  түсетінін  анықтамақ  болды. 

Алаңга  бапкерлер  отыратын  орынга  қойылатын  ап- 

парат  қақпага  гол  енген  кезде,  болмаса  ойыншы 

жарақат  алганда,  жаттықтырушъиіардың  тыныс 

жиілігі  (тамыр  согысы)  минутына  65-тен  130-га 

дейін  жеткен.  Ол  ол  ма,  кездесудің  бітуіне  жарты 

сагат  қалганда  бул  көрсеткіш  жогарылай  тускен. 

Әсіресе,  осындай  қобалжу,  жас,  тәжірибесіз  бап- 

керлерге  тән  болган.  Ал  тәжірибесі  мол,  ысылган 

жаттықтырушыларда  мундай  қобалжу  төменгі 

көрсеткішті  көрсеткен.

Мамандардың  айтуынша,  жаттықтырушыла- 

рга  тускен  эмоция  ауыртпалыгы  автоқугыншы- 

ларда,  дыбыстан  жылдам  ушатын  ушақ  ушқыш- 

тары  мен  спортшы-парашютшілермен  бірдей  дә- 

режеде  көрінеді  (“Лен.жас”).

А лғаш қы   сөйлем і  бастауыш тан  басталған 

мүндай  тізбекті  күрделі  синтаксистік  түтастық- 

тарда  одан  әрі  не  туралы  айтылатыны  бастауыш- 

тан  белгілі  болады.

Дауыссыздар  ж умсақ  таңдайдың  қалпына 

қарай  ауыз  жолды  және  мурын  жолды  дауыссыз- 

дар  болып  екі  топқа  бөлінеді.  Егер  жумсақ  таң- 

дай  жогары  көтеріліп,  жутқыншақтан  мурын 

қуысына  баратын  кіре  беріс  жолды  жауып  турса, 

онда  ауа  ауыз  қысымымен  өт еді  де,  соның 

нәтижесінде  ауыз  жолды  деп  аталатын  дауыс- 

сыздар  (мысалы:  б,  д  т.б.)  жасалады.  Егер  жумсақ 

таңдай  төмен  тусіп,  ж утқынш ақтан  мурын 

қуысына  баратын  кіре  беріс  ашық  болса,  онда  ауа 

мурын  қуысына  өтеді  де,  осының  нәтижесінде 

мурын  жолды  деп  аталатын  дауыссыздар  жаса- 

лады  (мысалы:  м,  н...)  (Аханов).


жүктеу 38.54 Mb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
1   ...   1268   1269   1270   1271   1272   1273   1274   1275   ...   1319




©emirb.org 2022
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет