Бағдарламасы бо й ы н ш а ш ы ға ры л д ы лп Қ азақ грамматикасы. Ф онетика, сөзжасам, морфология, синтаксис



жүктеу 38.54 Mb.
Pdf просмотр
бет1256/1319
Дата10.02.2022
өлшемі38.54 Mb.
#17147
1   ...   1252   1253   1254   1255   1256   1257   1258   1259   ...   1319
kazak grammatikasy fonetika sozzhasam morfologiia sintaksis
KORKEM-SOZ-ZHANE-PRAGMATIKA
736

СИНТАКСИС

және  синтаксистік  қүры лы мы  жағынан  соған 

тәуелді  болады.  Басқа  бөлік  күрделі  синтаксистік 

түтастықтың барлық мағынасын өзіне қысқа түрде 

жинақтайды:

“Абай  бірнеше  күн  қатты  толеанып,  жапа- 

жалгыз ойланын  жүрді.  Қалыңдық  деген мүнда  бар. 

Сол  сияқты,  айттырган  күйеу  Тогжанда  да  бар. 

Қайындамай  үйленбей  қалу  мүмкін  емес.  Ата  мен 

ананың  әмірінде.  Бармайын  деп  айтарлық  сыл- 

тауы  жоқ.  Бар  жүрек,  бар  қиялы  Тогжанмен  ту- 

ысып  түрса  да,  мынау түсауга көнбеске иіара жоқ. 

Осындай  іші  бір  жақта,  сырты  бір  күйде  болган, 

аса  бір  қиын,  енжар  күйде  Абай  қайнына  аттан- 

дьГ  (Әуезов).

Осы  күрделі  с и н та к с и с тік   түтасты қтағы  

бірінші  сөйлем  -  ой  қазығын  білдіруші  негізгі 

сойлем.  Онда  Абайдың  ой  қүшағында  жүргені 

айтылған.  Басқа  сойлемдерде  сол  Абайдың  не 

ойлап жүргенін нақтылы түсіндіру,  дәлелдеу ғана 

бар.  Алғашқы  сөйлем  жаңа  ойды  білдіретін  бол- 

ғандықтан  синтаксистік  ерекшелікке  ие:  күры- 

лымы жағынан толық және озінен кейінгі сөйлем- 

дерге  бағынышсыз.  Жаңа  ойды  енгізе  отырып, 

бірінші  сөйлем  былайғы  баяндаудың  жалпы  то- 

нын  ай қы н д ап   береді.  Б ірақ  бүл  -  алғаш қы  

сөйлем нің  дербестігі  тек  шартты  түрде  ғана. 

К үрделі  с и н т а к с и с т ік   тү т а с т ы қ т ы ң   б а р л ы қ  

элем енттері  ты ғы з  байланы сты .  Олай  болса, 

үйы м дасты руш ы   ортал ы қ  ретіндегі  алғаш қы  

сөйлем  сол  күрделі  синтаксистік  түтастықтың 

қүрылымын  анықтаумен  қатар,  өзі  де  соған  ба- 

ғынышты  болады.  Алғашқы  сөйлемнің  қүрылы- 

сы  сол  күрделі  синтаксистік  түтастықтың  бар- 

лық қүрылымымен байланыстыра жасалған.  Сон- 

дықтан синтаксистік бірліктің түтастығын бүзбай 

оты ры п,  ал ғаш қы   сой л ем н ің   де  түтасты ғы н  

бүзуға,  мысалы, сөздердің орнын ауыстыруға бол- 

майды.  Сонымен,  алғашқы сөйлем маңызды қы з- 

мет  атқарады.  Ол  жаңа  ой  әкеледі  және  күрделі 

синтаксистік  түтастықтың  үйымдастырушы  ор- 

талығы  болып  табылады.

Н е гізгі  б а с қ ы   б о л ік т е н   б о те н   к ү р д е л і 

синтаксистік  түтасты қты ң  айқы н  белгіленген 

қорытушы  бөлігі  болады.  Ол  көбіне  сонымен, 

қорыта  келгенде,  сөйтіп  сөздерімен  басталып, 

күрделі  синтаксистік  түтастықтың  аяқталғанын 

білдіріп  түрады.

“ Кәрі әженің сырқаты біліне салысымен қысып 



кетті.  Басында  ыңқылы  күшті боп,  тынысы  ауыр- 

лап  келін  еді.  Келесі  күні  дәрмені  азайып,  өздігімен 

қозгала  алмайтын  болды.  Абай  мен  Үлжан  қат- 

ты  сескенді  де,  Зеренің  қасын  күзетті.  Сусыны, 

тосегі,  бар  күтімі  екеуінің  гана  мойнында,  өзге 

жанды  көп  кіргізген  де  жоқ.  Жүрт  аягын  ауыр-

лайды  деп,  үй  ііиін  оңаша  үстауга  тырысты.  Зере 

науқасының  келесі  күні  түнінде  Үлжан  енесінен 

күдер  үзе  бастаган  болатын.  Абайга  айтпастан, 

Қараіиоқыга кісі жүргізді.  Сөйтіп,  түні бойы үйық- 

тамай  күзетіп  отырган  келіні мен  немересіне  Зере 

таң  алдында  ең  соңгы  рет  көз  салдьГ  (Әуезов).

Қорытушы  бөліктің  де  ортадағы  бөліктен 

ерекшеленіп  түратын  озіндік синтаксистік түлға- 

сы  болады.  Бүл  болікте  создердің  орын  тәртібі, 

с о й л ем н ің   қүры л^ім ы ,  алд^іңғы  со й л ем м ен  

синтаксистік  байланысу  сипаты,  модальдық  пла- 

ны  өзгеріске  үшырайды.

Сонымен,  күрделі синтаксистік түтастықтың 

қүрылымы  мынадай:

а)  күрделі  синтаксистік түтастықтың барлық 

мағынасын өзіне қысқаш а түрде жинақтап түрған 

алгашқы  сөйлем;

ә)  ойдың,  теманың  дамуын  көрсететін  ор- 



таңгы  сөйлем;

б)  кішкене теманың,  ойдың мағыналық және 

синтаксистік  жағынан  аяқталғанын  білдіретін 

қорытушы  сөйлем.

Айта  кететін  бір  жай  -  күрделі  синтаксистік 

түтастықтардың  бәрінің  бірдей  мүндай  басқы, 

ортаңғы, қорытушы бөліктерден түруы шарт емес. 

Кейбір күрделі синтаксистік түтастықтарда мүның 

бірі  немесе  бәрі  болмауы  мүмкін.  Ол  жазушы- 

ның стиліне, шығарманың мақсат-міндетіне, тағы 

басқа  жағдайларға  байланысты.




жүктеу 38.54 Mb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
1   ...   1252   1253   1254   1255   1256   1257   1258   1259   ...   1319




©emirb.org 2022
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет