Бағдарламасы бо й ы н ш а ш ы ға ры л д ы лп Қ азақ грамматикасы. Ф онетика, сөзжасам, морфология, синтаксис



жүктеу 38.54 Mb.
Pdf просмотр
бет1255/1319
Дата10.02.2022
өлшемі38.54 Mb.
#17147
1   ...   1251   1252   1253   1254   1255   1256   1257   1258   ...   1319
kazak grammatikasy fonetika sozzhasam morfologiia sintaksis
KORKEM-SOZ-ZHANE-PRAGMATIKA
Қ¥РМАЛАС СӨИЛЕМДЕР

735

5. 


КҮРДЕЛІ  СИНТАКСИСТІК 

ТҮТАСТЫҚ


Өзара  қ а р ы м -қ ат ы н а с   ж асау  п роц есін де 

белгілі  бір  мазмұн,  ой,  идея,  пікір  жеке  сөйлем- 

мен  беріліп  қоймай,  коптеген  сөйлем  топтары 

арқылы  беріледі.  Ол  сөйлемдер  бір-бірімен  бай- 

ланыссыз,  қалай  болса  солай,  ретсіз  емес,  мағы- 

налы қ  жағынан  -тығыз  жымдасып,  белгілі  бір 

сүбелі  ойлар  тоңірегінде  топтасып  түрады.  Әрбір 

жеке сөйлем оқшауланып қалмай, осындай күрделі 

бірліктердің  біріне  қатысты  болып  келеді.

Лингвистикалық  әдебиетте  мағыналық  және 

синтаксистік  жағынан  біріккен  сойлем  топтарын 

күрделі  синтаксистік  түтастық деп  атаушылық 

бар.  К үрделі  с и н та к с и с тік   тү тасты қ  -  жеке 

сөйлемдерге  қарағанда,  ойдың дамуын  неғүрлым 

толық бере алатын,  мағыналық және синтаксистік 

жағынан  өзара  тығыз  байланысқан  сөйлемдердің 

тобы.  Сөйлем сөздердің тіркесуі  арқылы  біршама 

аяқталған  ойды  білдірсе,  күрделі  синтаксистік 

түтастық  сойлемдердің  тіркесуі  арқылы  аяқтал- 

ған  ойды  білдіреді.

Егер  шартты  түрде  шығарманың  компози- 

циялы қ  схемасын  сызып  корсету  керек  болса, 

бы лай  болы п  ш ы ғар  еді:  сөй лем   -  күрд елі 

синтаксистік  түтастық  -  тарау  -  бөлім  -  аяқтал- 

ған  шығарма.

Бүдан  осы  схемалық  элементтер  кез  келген 

шығармада  кездесуі  қажет  деген  үғым  тумауға 

тиіс,  бірақ  кез  келген  шығармада  оның  негізгі 

қ ү р ы л ы м д ы қ   м атер и ал ы   р е тін д егі  кү р д ел і 

синтаксистік  түтастықтың  болуы  сөзсіз.

Күрделі  синтаксистік  түтастықты  қүрайтын 

сөйлемдердің  бәрі  тегіс  бірдей  қызмет  атқарып 

т ү р м а й т ы н   с и я қ т ы ,  ш ы ғар м ан ы   қ ү р а й т ы н  

күрделі  синтаксистік түтастықтардың  бәрі  бірдей 

қызмет  атқарып  түрмайды.  Күрделі  синтаксистік 

Түтастьіқ  (немесе  белгілі  бір  мәтіннің  кішігірім 

темасы)  сөйлем  мен  түтас  шығарманың  арасын 

жалғастырып  түрады.

Кез  келген  сөйлем  өзінің  түрлі  мөн-мағына- 

сын,  қүрылысын,  эмөциялық бөяуын,  ырғақтық- 

и н тө н а ц и я л ы қ   қүры лы м ы н  тек  сөл  күрделі 

синтаксистік  түтастықтың  қүрамында  ғана  ала- 

ды.  Сөндықтан тілдің көптеген мәселелерін ашып 

зерттегенімізде,  сәйлемді  күрделі  синтаксистік 

түтастықтың бөлшегі ретінде алып қараудың мәні 

зөр.

Сөнымен,  күрделі синтаксистік түтастық деп 



бірнеше  сойлемдердің  тізбегінен  жасалып,  мағы- 

налық  және  күрылымдық  жағынан  түйықтал- 

ған,  белгілі  бір  күрделі  ойды  білдіретін  синтак- 

систік  бірлікті  айтамыз.

Күрделі синтаксистік  түтастық  категориясы- 

на  тән  негізгі  белгілер  козге  түседі.  Ең  алдымен, 

өл  -  м ағы налы қ  бірлікке  ие.  Оны  қүрайты н 

сәйлемдер  негізгі  бір  ой  төңірегіне  топталады.

Күрделі  синтаксистік түтастық  ой  бірлігімен 

ғана  сипатталып  қоймайды,  ол  сол  ойдың  аяқта- 

луымен  де  сипатталады.  М ағыналық  жағынан 

аяқталғандық,  сөйлемге  қарағанда,  мүнда  басым 

сезіледі.  Жеке  сөйлем  -  мағы налы қ  жағынан 

аяқталмаған көнструкция.  Сөйлем мағыналық тө- 

л ы қ т ы қ қ а   тек  көнтексте  ғана,  яғни  күрделі 

синтаксистік түтастықтың қүрамында түрып қана 

ие бөлады.  Көнтекстен ажыратылған сөйлем өзінің 

грамматикалық  түтастығын  сақтай  өтырып,  ма- 

ғы н алы қ  түтасты ғы н  жөғалтады.  С өнды қтан 

күрделі синтаксистік түтастық,  сөйлеммен  салыс- 

т ы р ғ а н д а , 

ө й д ы ң  

д а м у ы н ы ң  

ә л д е қ а й д а  

күрделілігімен  ажыратылады.

Осы  мағы налы қ  түтасты ққа  синтаксистік 

бірлік сай  келеді,  яғни  екінші белгісі  -  өны  қүрап 

түрған  сөйлемдердің  өзара  тығыз  байланысқан 

синтаксистік  бірлігі.  Күрделі  синтаксистік  түтас- 

тық  дегеніміздің  өзі  қүрылымдық  жағынан  ал- 

ғанда жеке  сөйлемдердің  байланысу тәсілдері  бө- 

лып  табылады.  Олай  бөлса,  күрделі  синтаксистік 

түтастықтың  қүрамына  кіретін  сөйлемдерді,  де- 

мек,  өның  қүрамды  бөліктерін  байланыстарын 

а р н а й ы ,  ө з ін д ік   т ө с іл д е р і  б ө л ад ы .  О ндай 

төсілдерге жалғаулықтар,  есімдіктер, үстеу сәздер, 

мөдаль  сөздер,  сөздердің  өрын  тәртібі,  қайталан- 

ған  сөздер,  етістік  баяндауыштардың  ж ақты қ- 

ш ақтық  түлғаларының  біркелкілігі  т.б.  жатады.

Үшіншіден,  күрделі  синтаксистік  түтастық 

біртүтас  интөнациялық-ырғақтық  бірлікке  де  ие. 

К үр д ел і  с и н т а к с и с т ік   т ү т а с т ы қ қ а   б ірігуш і 

сөйлемдердің  арасы  біркелкі  дауыс  ырғағымен, 

араларына сәл  кідіріс  түсіріліп  айтылса,  көршілес 

екі  күрделі  синтаксистік  түтастықтар  арасында 

сөл  ған а  п ау за  б ө л ад ы .  М ы сал ы ,  к ү р д е л і 

синтаксистік  түтастықты  қүрап  түрған  сөйлем- 

дер дербес хабарлы сөйлемдер бөлса, дауыс ырғағы 

өның сөңына  қарай  төмендейді де,  келесі күрделі 

синтаксистік  түтастық  көтеріңкі  дауыс  ырғағы- 

мен  басталады.

Қүрылымдық-семантикалық  бірлік  ретіндегі 

күрделі синтаксистік түтастықтың өзіне тән қүры- 

лысы  бөлады.  Оның  қүрамындағы  сөйлемдер 

бірыңғай  қызметте  бөлмайды.  Ондағы  негізгі 

өйды  белгілеп,  басқа  сөйлемдерге  қазық  бөлып 

түратын  бір  не  екі  сәйлем  бөлады.  Ол  сөйлемдер 

көбіне  күрделі  синтаксистік  түтастықтың  басқа 

бөлігінде  өрналасады  да,  басқаларға  қарағанда 

өзіндік  еркіндікке  ие  болып  келеді.  Ал  қалған 

болігі сол негізгі болікте айтылған мазмүнды түрлі 

жағынан  нақтылап,  дэлелдеп,  түсіндіріп  түрады





жүктеу 38.54 Mb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
1   ...   1251   1252   1253   1254   1255   1256   1257   1258   ...   1319




©emirb.org 2022
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет