Бағдарламасы бо й ы н ш а ш ы ға ры л д ы лп Қ азақ грамматикасы. Ф онетика, сөзжасам, морфология, синтаксис



жүктеу 38.54 Mb.
Pdf просмотр
бет1254/1319
Дата10.02.2022
өлшемі38.54 Mb.
#17147
1   ...   1250   1251   1252   1253   1254   1255   1256   1257   ...   1319
kazak grammatikasy fonetika sozzhasam morfologiia sintaksis
KORKEM-SOZ-ZHANE-PRAGMATIKA
734

СИН1АКСИС

2.  Төл  сөздің  айналасында  міндетті  түрде  ав- 

тор  сөзі  жүреді  және  ол  екеуінің  жігі  айқын  бай- 

қалып,  бір-бірінен  бөлектеніп  түрады.  Тол  созді 

автор  созімен  байланыстыру  үшін  оған  түлғалық 

өзгерістер  енгізу  қажет  болмайды,  тек  дәнекер 

ретінде  де етістігі  қолданылады.  Төлеу сөзде  олай 

емес.  Мүнда  ол  автор  сөзімен  араласып,  түлға- 

лы қ  өзгеріске  үшырауы  арқылы  онымен  тығыз 

байланыста  түрады.

Автор  сөзінсіз  оз  алдына  сөйлем  бола  алмай- 

ды,  өйткені  толеу  сөзде  төл  сөздегідей  өзіне 

менш ікті  баяндауыш ы  болмайды.  С онды қтан 

төлеу  сөз  автордың  қоспасымен  бірігіп,  бір-ақ 

сөйлем  болады  да,  де  етістігін  қажет  етпейді.

Төл  сөз


“Әлі  бүл  өңірде  көк  шабан  тебіндеп  келе  жа- 

тыр,  қыс  ызеары  әлі  түгел  айыгып  болган  жоқ”,  - 

деп  әңгіме  қып  отырды.

Төлеу  сөз



Әлі  бүл  өңірде  коктің  шабан  тебіндеп  келе 

жатқанын,  қыс  ызгарының  әлі  түгел  айыгып  бол- 

маганын  әңгіме  қып  отырды.

(Әуезов)


3.  Төл  сөзде  сөйлемнің  әр  алуан  мағыналық 

түрлері  болады:  хабарлы,  сүраулы,  лепті  болып 

келеді.  Соған  қарай  оның  әр  сөйлемінде  өзіне 

лайықты  сазы,  интонациясы,  ритмика-мелодия- 

лы қ  ерекшеліктері  болып  отырады.  Төлеу  созде 

мүның  бірде-бірі  болмайды,  яғни  сақталмайды. 

Өйткені  толеу  соз  озінің  бастапқы  түрінің  қан- 

дай  екендігіне  қарамастан  тек  хабарлау  түрінде 

ғана  беріледі.

Төл  сөз


Бүл  кім?  -  деді  Ушаков.

Төлеу  сөз



Ушаков  мүның  кім  екенін  сүрады.

(Мүсірепов)

4.  Тол  соз  бен  толеу  сез  жақтық  жағынан, 

жіктеу есімдіктерін қолдануы жағынан да біркелкі 

болмайды.  Тол  созде  іс-әрекеттің  иесі  озі  болған 

жағдайда  автор  жіктеу  есімдігінің  бірінші  жағын 

қолданып  сөйлей  береді.  Ал,  төлеу  созде  олай 

етуге болмайды.  Егер төл  созде тәуелдік,  я жіктік 

жалғауы  жалғанған  сөз  бірінші  не  екінші  жақта 

түрса,  толеу  созге  айналдырғанда  олар  автор  та- 

рапынан  үшінші  жақпен  айтылуы  мүмкін.

Төл  сөз


Әуелі  мына  қонақтарга  шай  бердім...,  -  деді 

Байжекең.

Төлеу  сөз



Байжекең  әуелі мына қонақтарга  шай бергенін 

айтты.

(Мүсірепов)

Толеу соз автор  созімен,  негізінен табыс  сеп- 

тік жалғауы арқылы байланысады.  Сонымен қатар 

толеу  соз  кейде  барыс  септігі  арқылы  туралы, 

жонінде  деген  шьыаулар  арқылы  да  байланыса- 

ды.  Мысалы:

Төл  сөз

Денсаулыгының  әлсіздігін  дәлел  қып,  Анато- 

лий  Кондратьевич  обкомга:  “ Канал  қүрылысының 

начальнигі  қызметінен  босатыңыз”,  -  деп  арыз 

берді.

Төлеу  сөз



Денсаулыгының  әлсіздігін  дәлел  қып,  Анато- 

лий  Кондратьевич  обкомга  канал  қүрылысының 

начальнигі  қызметінен  босату  туралы  арыз  берді.

(М үқанов)

Тол  соз  толеу  созге  ай н ал ған д а,  негізгі 

озгеріске  тол  созді  сойлемнің  баяндауышы  үшы- 

райды.  Тол  создің  баяндауышы  болып  түрған 

етістік  қай  шақта,  қай  райда  айтылуына  қарай 

алдымен  етістіктің  есімше  түріне  айналады  да, 

содан  кейін  барып  табыс  септігін  қабылдайды. 

Бірақ табыс  септік  жалғауы  есімшеге  тікелей  жал- 

ғанбайды  -дық,  -дік  жүрнағы  мен  тәуедцік  жалғауы 

арқылы  жалғанады.

Төл  соз


Осы  кезде  үйден  Салиқа  шыгып,  қонақтарга: 

“Ас  піст Г,  -  деді.

Толеу  соз



Осы  кезде  үйден  Салиқа  шыгып,  қонақтарга 

ас  ніскендігін  айтты.

(М үқанов)

Сойтіп,  төлеу  сөз  автор  созімен  әр  түрлі 

тәсіддер арқылы байланысқан. Бірақ табыс жалғауы 

тол  сөзді  төлеу  сөзге  айналдырудағы,  оны  автор 

созімен  үштастырудағы  бірден-бір  шешуші  фор- 

ма  болып  есептеледі.




жүктеу 38.54 Mb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
1   ...   1250   1251   1252   1253   1254   1255   1256   1257   ...   1319




©emirb.org 2022
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет