Бағдарламасы бо й ы н ш а ш ы ға ры л д ы лп Қ азақ грамматикасы. Ф онетика, сөзжасам, морфология, синтаксис



жүктеу 38.54 Mb.
Pdf просмотр
бет1252/1319
Дата10.02.2022
өлшемі38.54 Mb.
#17147
1   ...   1248   1249   1250   1251   1252   1253   1254   1255   ...   1319
kazak grammatikasy fonetika sozzhasam morfologiia sintaksis
KORKEM-SOZ-ZHANE-PRAGMATIKA
732

СИНТАКСИС

бірінші  сыңар  мен  соңғы  сыңарларды  өзара  бай- 

ланыстыруда  да  сақталады.  Елегізер  жел  де  жоқ, 

елең  етер  ун  де  жоқ,  айналаң  қапа,  тым-тырыс, 

тыныштық  (М үсірепов).  Оның  үстіне  мүндай 

^мағыналық  қатынастағы  сөйлемнің  сыңарлар  са- 

нын  кобейте  беруғе  де  болады.  Сыңарлар  санын 

кобейту  олардың  озара  байланысуына  да,  мағы- 

налық  қатынасына  да  нүқсан  келтірмейді.  Бірақ 

мүндайлардың  жолы  болгыш:  олар  ешқашан  уял- 

майды,  ақымақ  екендігін  сезінбейді,  сонан  соң  ылги 

тоқ,  қашан да  дендері сау (Исабеков).  Келтірілген 

а л ғаш қ ы   сө й л ем н ің   ж еке  сы ң ар л ар ы   өзара 

бірыңғай  ыңғайластық  мәнде  түзілген,  әрі  бүл 

мән  бірінші  мен  екінші  сыңардың  арасында  да, 

екінші  мен  үшінші  сыңардың  арасында  да,  тіпті 

бірінші  мен  үшінші  сыңардың  арасында  да  сақ- 

талған.  Ал  соңғы  сөйлемде  бірінші  сыңар  жал- 

пы лы қ  мағынада  айтылып,  кейінгілері  соның 

мәнін ашуға  барлығы бірігіп те,  жеке-жеке түрып 

та  қызмет  еткен.

Әр қатынастағы коп сыңарлы салалас қүрмалас 

сөйлем  дегеніміз  -  жеке  сыңарлар  аралығындағы 

м ағы н алы қ  қаты насты ң   әр  түрлі  м ағы налы қ 

қатынаста  келіп  түзілуінен  болған  сөйлем  түрі. 

Демек,  алғашқы  екі  сыңар  аралығында  болатын 

мағыналық қатынасты келесі сыңарлар аралығын- 

да  болатын  мағыналық  қатынас  қайталамайды. 

Асқар  бул  жөніндегі  өзінің  пікірін  сол  кездегі  бас- 

пасөз  бетіне  жазды,  оның  жазган  мақаласы  ба- 

сьиіды  да,  бірақ  ол  мақала  арқылы  шара  қолдан- 

ган,  қалыңга  тыю  салган  укімет  жоқ  (Мүқанов). 

Бүл  сөйлемде  алғашқы  екі  сыңар  аралығындағы 

мағыналық  қатынас  -  ыңғайластық  та,  соңғы  екі 

сыңар  аралығындағы  мағыналық  қатынас  -  қар- 

сылықты.  Соңғы  сыңарлар  аралығындағы  мағы- 

налы қ  қатынас  өзгеріп,  басқа  мәнде  түруы  да 

мүмкін.  Немесе алдыңғы сыңарлар аралығындағы 

мағыналық  қатынастың  өзгеріске  түсуі де  қиы н- 

ды қ  тудырмайды.  ІСөп  сыңарлы  салалас  қүрма- 

лас  сөйлем  сыңарларының  бағыныңқылық,  ба- 

сыңкылық  қызметі  нақты  шешімін  тапқан  деуге 

болады.  Яғни,  алдыңғы бөліктердің өзінен кейінгі 

боліктерге  бағыныңқылық  сипатта  келетіні  дау 

тудырмайды.  Бірақ  осы  ішкі  бөліктердің  сойлем 

соңында  келген  сыңармен  байланысын  айқыны- 

рақ  түсіндірген  жон.  Мәселен, 'көп  сыңарлы  са- 

лалас  қүрмалас  сөйлемнің  кейбір  ішкі  қүрылым- 

дары  бір-бірімен  еш  қиы нды қсы з  байланысқа 

түседі:  Сенің  беделің  бар,  жолдастарың  сөзіңді 

ж ерге 

т аст ам айды , 

Б иб іханны ң 

ж айын 

әріптестеріңе  куні  бурын  қулаққагыс  қып  қойсаң 

қайтеді?  (Ғабдуллин).  М үндай  байланыстағы 

түзілісті  ерікті  қүрылымды  кәп  сыңарлы  салалас 

қүрмалас  сөйлем  деп  атауға  болады.

Ал  енді  бір  ішкі  қүрылымдардың  алғашқы- 

сы  екіншісімен,  екіншісі  озіңен  кейінгімен  т.с.с. 

ғана  байланыста  түрады.  Мысалы:  Ертеңгі  аяз- 



бен серейіп қатқан балықтардың екеуін ыстық суга 

салып  жіберген  еді,  жаңадан  жан  бітті  де,  қазан- 

нан  ыріиып  тусті  (Сәрсенбаев).  Мүндай  байла- 

ныстағы  түзілісті  түрақты  қүрылымды  коп  сы- 

ңарлы  салалас  қүрмалас  сойлем  деп  атауға  негіз 

бар.  Ойткені  бүл  сөйлем  түріндегі  сыңарлар  бай- 

л ан ы сы н ы ң   еркінділігі  ж оқ,  алды ңғы  сыңар 

о з ін е н   к е й ін г іл е р г е   ғ а н а   м а ғ ы н а л ы қ   әр і 

синтаксистік  бағыныштылықта  болады.

Көп  сыңарлы  салалас  қүрмалас  сөйлемнің 

қүрамындағы сыңарлар, жөғарыда баяндалғандай, 

тек  үш  жай  сөйлемдік  үлгілердің  қөсындысынан 

түрмайды.  Олардың  сандық дөрежесі  артып  өты- 

рады.  М әселен,  мүндай  сәйлем  түрі  төрт  негізгі 

бөліктердің  қөсылуынан  да  бөлады:  Сәдір  өзі  ат 

уст інде,  найзасы   қолы нда,  қасы нда  Есеней 

жіберген  Кенжетай  бар,  ол  да  салт  (Мүсірепөв). 

Тіпті негізгі предикативтілік бөліктердің бес,  алты 

және  өдан да жөғары  санда бөлып келуі кездеседі. 

Карантинде  асхана  жоқ  екен,  тамақты  бір  жақ- 

тан  береді,  онысы  суып  қалган  бірдеңе  және  ол 

қурсагымызга  жугын  болып  жарытпайды,  қарны- 

мыз  ашады-ақ,  өліп  кете  жаздаймыз,  сол  уақыт- 

та тамақ іздеп бармайтын жеріміз жоқ (Кәкішев).


жүктеу 38.54 Mb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
1   ...   1248   1249   1250   1251   1252   1253   1254   1255   ...   1319




©emirb.org 2022
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет