Бағдарламасы бо й ы н ш а ш ы ға ры л д ы лп Қ азақ грамматикасы. Ф онетика, сөзжасам, морфология, синтаксис



жүктеу 38.54 Mb.
Pdf просмотр
бет1251/1319
Дата10.02.2022
өлшемі38.54 Mb.
#17147
1   ...   1247   1248   1249   1250   1251   1252   1253   1254   ...   1319
kazak grammatikasy fonetika sozzhasam morfologiia sintaksis
KORKEM-SOZ-ZHANE-PRAGMATIKA
4.2.4.3.  Кеп  сыңарлы  салалас 

құрмалас  сөйлемдер

Көп сыңарлы салалас қүрмалас сөйлемдердің 

'кегізгі  п ред и кати втіл ік  б өліктері  ти я н а қ с ы з 

түлғаға  аяқта^мріды,  әрі  мүндай  қүрылымдағы 

сейлем  түрінде £г£к  есімді  баяндауыштан  бөла- 

тын  сыңарларды  жиі  кездестіруге  болады.  Көп 

сыңарлы  салалас  қүрмалас  сөйлемдердің  басқа 

түрінде  сыңар  баяндауыштарының  тек  есімді  бө- 

лып  келуі  жоқ.  Теңіз  көкпеңбек,  қум-қайрақ  жа- 

гасы  алтындай  сап  сары,  тоңірегі  сыңсыган  жа- 

сыл  орман  (Тоқтаров).  Әрине,  жеке  сыңар  баян- 

дауыштарының  етістікті  болып  келуі  де  коп  сы- 

ңарлы  салалас  қүрмалас  сойлемдер  үшін  басы 

ашық  жайт.  Шалбары  қара  санына  дейін  су  бо- 



лыпты,  сыртына  шөп-салам,  балдыр  жабысқан, 

ал  аягының  басын  көкшіл  қоңыр  лай  қаптаган 

(М ағауин).Ц іегізгі  бөліктердің  әрі  есімді,  әрі 

етістікті  немесе  керісінше  түзілімде  қүрылуы  да 

бар:  Дала  аппақ,  таң  да  аппақ,  тек  аспан  гана 



кокшілденіп  көкжиекте  бозгылт  тустеніп  тур 

(Қапалбекүлы).  Алдарында  жапырақ  тас  уй  тур, 



төбесін  көтеріп  жауыпты,  екі  жақ  қабыргасы 

жыпырлаган  есік  (Мүстафин).

Б айқап  қарасақ,  мысалдық  дерек  ретінде 

берілген сөйлемдеріміздің алғашқысы мен соңғы- 

сының  жеке  сыңарлары  бір-бірімен  орын  тәртібі 

тәсіліне  бағынып  байланысқан,  ал  ортаңғы  екі 

сойлем бөліктері  өлай  емес:  олардың екінші және 

үшінші  сыңарларын  байланыстыруға  шылаулар- 

дың  комегі  тиіп  түр.  Осы  түрғыдан  келгенде, 

коп  сыңарлы  салалас  қүрмалас  сойлем^шылаулы 

және  шылаусыз  қүрылымды  болып  жіктеледі. 

Оны ң|негізгі  бөліктері  өзара  екі  түрлі  мағына- 

лық қатынаста түрады^біріншісі -  бірыңғай қаты- 

настағы  көп  сыңарлы  салалас  қүрмалас  сөйлем 

де,і  екіншісі  -  әрыңғай  қатынастағы  көп  сыңар- 

лы  салалас  қүрмалас  сойлем^  Бірыңгай  қатынас- 

тағы  көп  сыңарлы  салалас  қүрм алас  сөйлем 

дегеніміз  -  жеке  сыңарларының  аралығындағы 

мағыналық қатынастың біртектес болып келуінен 

түзілген  сөйлем  түрі.  Демек,  алғашқы  екі  сыңар 

аралығында  бөлатын  бір  м ағы налы қ  қатынас 

(ыңғайлас, түсіндірмелі, қарама-қарсылықты және 

т.б.)  келесі  сыңарлар  аралығында  да,  болмаса





жүктеу 38.54 Mb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
1   ...   1247   1248   1249   1250   1251   1252   1253   1254   ...   1319




©emirb.org 2022
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет