Бағдарламасы бо й ы н ш а ш ы ға ры л д ы лп Қ азақ грамматикасы. Ф онетика, сөзжасам, морфология, синтаксис



жүктеу 38.54 Mb.
Pdf просмотр
бет1250/1319
Дата10.02.2022
өлшемі38.54 Mb.
#17147
1   ...   1246   1247   1248   1249   1250   1251   1252   1253   ...   1319
kazak grammatikasy fonetika sozzhasam morfologiia sintaksis
KORKEM-SOZ-ZHANE-PRAGMATIKA
үйдің терезелері темірмен қүрсауланып,  есігіне жуан 

темірден  баспа  істелініп,  ол  баспага  үлкен  қүлып- 

тар  салынып,  маңайына  мықты  күзет  қойылды 

(М үқанов).

Мүнда  бірінші  мен  соңғы  немесе  екінші  мен 

соңғы  сыңарлардың  озара  байланысуында  қиы н- 

ды қ  ж оқ.  Ал  үшінші  сыңар  мен  соңғы  сыңар 

жеке  түрып,  мүндай  байланысқа  түспейді.  Олар- 

ды ң  байланы суы на  екінш і  сы ңарды ң  қаты сы 

қажет.  Осындай байланысудың нәтижесінен пайда 

болатын  түзілімдерді  коп  бағыныңқылы  сабақ- 

тас  қүрмалас  сойлемнің  екі  түріне  де  ортақ  деп 

танимыз.

К о п   б а ғ ы н ы ң қ ы л ы   с а б а қ т а с   қ ү р м а л а с  

сойлемдердің  тиянақсыз  түлғалы  сыңар  баяндау- 

ыиггары шартты райлы, косемшелі, есімшелі (түрлі 

өзгеріске  түсуімен  бірге)  етістікке  бітіп  отыра- 

ды.  Б үларды ң  озі  ж еке-ж еке  біры ңғайланы п 

жүмсалатыны  сияқты ,  озара  араласып  та  келе 

береді. Жау көрінсе,  өрт  жақындап  қалса,  байыргы 



елдер  де  солай  хабарласар  еді  (Мүсірепов).  Пы- 

шақтай  еткір  түмсыгы  алга  созылып,  қос  қана- 

тын  қомдап,  қылыштай  қүйрыгы  көтеріле  шан- 

шылып,  т оргайдай  жымып  кіш ірейіп  кет т і 

(Жүмаділов).  Кенжетай  атты  тоқтатқанда,



урядник  оның  үстіне  міне  түскенде,  екеуі  үмар- 

жүмар  қарга  қүлады.  Кенжетай  аттай  бергенде, 

Асқар  төңірегіне  қараса  -  бірнеше  ауыл  адамдары 

жиылып  қалган  екен.  Балуан  Шолақты  неге  ша- 

қырганы,  істің  аягы  немен  тынары  мәлім  болган- 

дықтан,  көптің  арасында  күдік  күшейіп,  сауыққа 

ешкімнің  зауқы  сога  қоймады  (Мүқанов).

М ы с а л д ы қ   д е р е к т е м е н ің   а л ғ а ш қ ы   үш 

сойлемінде тиянақсыз түлғалы боліктер  біртектес 

те,  соңғы  екеуі  осылардың  араласа  жүмсалуынан 

түзілген.

К о п   б а ғ ы н ы ң қ ы л ы   с а б а қ т а с   қ ү р м а л а с  

сойлемдердің қүрамында шылау создердің кездесуі 

жеке  сыңарларды  бірде  байланыстыруға  әкелсе, 

бірде  оның  мағыналық  қатынасына  да  әсері  бо- 

лады.  Жаңьиідың  тынысы  тарылып,  басының  зыр- 



қылдап  ауруы  денесін  көтертпей  түрса  да,  жа- 

туга  мүмкіндігінің  жоқтыгы  түсінікті  еді.  Жат- 

жарандар  кетіп,  енді  тек  өз  шаруасындагы  адам- 

дар  қалган  соң,  бүйрықтарын  қысқа-қысқа,  ашық 

берді  (Мүсірепов).

Алғашқы сөйлемде екінші мен үшінші бөлікті 

байланыстыруға  “да”  шылауының  тигізер  ықпа- 

лы  айқын.  Тіпті,  онсыз  бүл  сыңарлар  байланыс- 

пайды да. Ал синтаксистік байланыс болмаса,  ма- 

ғыналық  байланыс  жайлы  сөз  де  қозғалуы  тиіс 

емес.  Ал  соңғы  сөйлемдегі  екінші  мен  үшінші 

сыңар  аралығындағы  “соң”  шылауы  мағыналық 

қатынасты  ажыратуға да  көмектеседі.  Ол  -  соңғы 

сыңардағы  іс^әрекеттің  себебін  білдірудегі  нақты 

түлғалық  көрініс.

К өп   б а ғ ы н ы ң қ ы л ы   с а б а қ т а с   қ ү р м а л а с  

сөйлемдердің  қүрамындағы  тиянақсыз  түлғалы 

боліктерінің  басыңқы  болікпен  байланысы  жа- 

рыспалы  және  сатылы  ыңғайда  болады.  Оның 

жарыспалы  бағыныңқылы  түрінде  басыңқымен 

болатын  байланыс  еркін:  кез  келген  тиянақсыз 

түлға  басыңқымен  грамматикалық  мағына  қүра- 

ды. Асқар Көкшеге көзін салса,  ызгар жалаган бергі 

жақ  жар  қабагы  қоргасын  тәрізді  сүрланып,  күн 

сәулесі шагылысқан төбесіндегі қар аппақ күмістей 

жарқырап түр екен (Мүқанов).  Мүндай сөйлемнің 

сыңарлар  саны да артып  отырады,  бірақ  осы  бай- 

ланысу  сақталады.

Төртінші  күні  кәзі  ішіне  кіріп,  жагы  солып, 

танаулары  қусырылып,  ерні  кезерді  (Аймауытов). 

Жүрегі  лоблып,  өкпесі  қабынып  аузына  тыгылып, 

кез  алды  бүлдырап,  басы  айналып,  дүние  астан- 

кестен  шыгып  жатқандай  (Дәуренбеков).  Үйге 

келісімен,  тагатым  таусылып,  бүкіл  ауыл  үйінің 

бас-басына кіріп шыққым келіп, жүрегім алып-үшып, 

қашан  достарымды  көріп,  операция  жасатқаным- 

ды  айтқашиа,  шыдамым  жетпеді  (Жүнісов).

Жарыспалы  бағыныңқылы  сабақтас  қүрма- 

лас сөйлемде алғашқы екі мысалдан көрінетіндей,



і ігшлл^, ^ОИЛЫУІДйГ

731

тиянақсыз  түлғалылары  біртектес  болып  келетіні 

болады  немесе  соңғы  мысал  дәлел  болатыңдай, 

тиянақсыз  түлғалылары  әртектес  болып  келетіні 

болады.  Мүндай  түлғалық  ерекшелік  бүл  сыңар- 

лардың  мағы налы қ  қатынасын  айқындауға  да 

көмектеседі.  М әселен,  түлғаларының  біртектес 

б о л ы п   ке л у і  м а ғ ы н а л ы қ   қ а т ы н а с т ы ң   да 

б ір ы ң ғай л ан ы п  

түруы на 

әкеледі: 

Орыс 

жумыскерлері  бул  далага  турақтай  алмаса,  қазақ 

жумыскерлері  ылги  ауысып  отырса,  өндірістің  өзі 

өмірлі  бола  алар ма? (Мүсірепов).  Куні  бойы  жаң- 

быр  жауып,  оның  устіне  қатты  жел  турып,  ба- 

раққа зорга  жеттік  (Мүқанов).  Алдыңғы  сөйлем 

бірыңғай шарттас мәнде де, соңғы сойлем бірыңғай 

себеп  мәнде  келғен.

Ал  жеке  бөлік  түлғаларының  әртектес  бо- 

луы  әралуан  ж ары спалы   сабақтас  қүр м алас 

сойлемнің түзілуін көрсетеді: Даладагы журт  уйге 



кірсе,  пештің  оты  сөніп,  уй  көрдей  қараңгы  екен 

(М үқанов).  Бүл  мезгіл-себеп  мәнді  жарыспалы 

сабақтас  қүрмалас  сөйлем,  төмендегі  сөйлемнің 

түзілуінен  мезгіл-амал  мәнді  мағыналық  қаты- 

насты  байқауға  болады:  Осындай  аз  топ  екі  удай 

болган  енжар  көңілмен  ақырындап  келе  жатқан- 

да,  кун  анық  батып,  ымырт  әбден  жабылды 

(Әуезов).

Баса  бір  айтатын  нәрсе,  бірыңғай  жарыспа- 

лы бағыныңқылы  сабақтас  қүрмаласта да,  әралу- 

ан жарыспалы  бағыныңқылы  сабақтас  қүрмалас- 

та  да  алғашқы  екі  сыңар  аралығындағы  мағына- 

лы қ  қатынас  бірінші  мен  соңғы  сыңарды  байла- 

ныстыруда  да  сақталады.

Сонымен,  көп бағыныңқылы сабақтас қүрма- 

лас  сөйлемнің  жарыспалы  түрі  жеке  сыңарлары- 

ның  түлғалық  өзгешелігі  мен  мағыналық  қаты- 

настың  ерекшелігіне  өрай  бірыңғай  және  әр  алу- 

ан  жарыспалы  деп  екі  төпқа  сараланады.

Енді  бір  сөйлем  түзілістерінде  алғашқы  сы- 

ңар  соңғы  басыңқы  сыңармен  тікелей  байланысқа 

т\се  алт^айды,  тек  озінен  кейінгі  бәлік  арқылы 

байланысады.  Кун  еңкейіп,  кешкі  жел  суытыңқы- 

р а п , 

к е д е   т упт ерін  ж улқы лай  бастады 

(Мүсірепов).  Қартқожа  қайтып  келсе,  бір  тон 



жігіт  жиналып,  ортасында  біреу  ән  шырқап  жа- 

тыр  екен  (Аймауытов).  Мысалдардың  алғашқы- 

сында  бірінші  мен  үшінші  мүлдем  байланысқа 

түспейді,  соңғысында,  бір  қарағанда  бүл  сыңар- 

лардың  аралығында  синтаксистік  байланыс  бо- 

латын  сияқты.  Бірақ  үшінші  боліктегі  қимыл- 

әрекеттің  м әні  тек  ортаңғы  бөлікке  қатысты 

өрбиді.

Мүндай  мәннің  сақталулары  сөйлем  сыңар- 

ларында  қайталанып  келген  сөздерге  де  байла- 

нысты  болып  түрады.  Сыртта  біреулері  суйсініп, 



біреулері  суқтанып,  тагы  біреулері  қызганыитен

куңкілдесіп,  сыбыр-жыбырдан  тыным  ала  алмай 

жур  (Әуезов).  М үнда  сойлем  сы ңарлары ны ң 

тізбектеліп  айтылуына  “біреулер”  сөзінің  қайта- 

л а н ы п  

ж ү м сал у ы  

ә с е р  

етед і. 


О сы н д ай  

т ү з іл ім д е р д ің  

қ а т ы с ы н а н  

п а й д а  

б о л ған  

сойлемдерді  көп  бағыныңқылы  сабақтас  қүрма- 

лас  сөйлемдердің  сатылы  бағыныңқылы  түрі  деп 

атайды.



жүктеу 38.54 Mb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
1   ...   1246   1247   1248   1249   1250   1251   1252   1253   ...   1319




©emirb.org 2022
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет