Бағдарламасы бо й ы н ш а ш ы ға ры л д ы лп Қ азақ грамматикасы. Ф онетика, сөзжасам, морфология, синтаксис



жүктеу 38.54 Mb.
Pdf просмотр
бет1248/1319
Дата10.02.2022
өлшемі38.54 Mb.
#17147
1   ...   1244   1245   1246   1247   1248   1249   1250   1251   ...   1319
kazak grammatikasy fonetika sozzhasam morfologiia sintaksis
KORKEM-SOZ-ZHANE-PRAGMATIKA
турлерін  унатпаган  соң,  жанарынан  аргы  жақта- 

рындагы  қулқын  байқагысы  келіп  еді,  бірақ  олар 

көзін  қашырта  берді  (Нүрпейісов).  Кезінде  Әли- 

асқар  депосында  слесарь  болып  істеп  журді  де, 

қызмет  жагынан  байланысымыз  аз  болган  соң,  бір- 

бірімізге  көп  қатынаспайтынбыз  (Исабеков).

Аралас қүрмалас сойлем сыңарларының бай- 

ланысу  ретіне  қарай  ерікті  және  түрақты  қүры- 

лым  қүрайды.  Т и ян ақсы з-ти ян ақты -ти ян ақты  

түлғадағы  аралас  қүрмалас  сөйлемдер  тек түрақ- 

ты  қүрылым  түзеді  де,  тиянақты-тиянақсыз-ти- 

янақты  түлғалысы  әрі  ерікті,  әрі  түрақты  қүры- 

лым  түзе  алады.  М әлике  де  будан  көз  алмай  унсіз 



қарап  турды  да,  кенет  екі  бетінің  ушына  туйме- 

дей  тамшы  қызыл  іиеңбер  пайда  болып,  ол  тез 

арада  жайыла  бастады  (Исабеков).  Осы  кезде 

біреулердің  далада  дабырласып  сөйлескені  естілді 

де,  іле-шала  төргі  уйдің  есігі  ашылып,  бір  топ 

к ісін ің  іш ке  к ір іп  к еле  ж ат қаны   байқалды 

(Жүмаділов).  Берілген  сөйлемдердің  әр  сыңарла- 

ры  баяндауыштарының  түлғалануы  жағынан  да, 

шылаулы  болып  берілуі  жағынан  да,  тіпті  мағы- 

налы қ  қатынасы  ж ағынан  да  бірыңғай  болып 

келген.  Бірақ  осылардың  өзі  сыңарларының  бір- 

бірімен  байланысу  реті  жағынан  әр  түрлі  қүры- 

лымда  бөлады.  Бірінші  сойлем  -  түрақты  қүры- 

лы м дағы   аралас  қ ү р м а л а с   сөй лем .  Ө й ткен і 

сөйлемнің  алғашқы  сыңары  соңғы  сыңармен  тек 

ортаңғы  сыңар  арқылы  ғана  байланысса,  соңғы 

сыңардың  қолданысқа  енуіне  де  екінші  сыңар- 

дың қызметі қажет. Демек, мүндай қүрылым тия- 

нақсыз-тиянақты-тиянақты аралас сәйлемдердегідей 

байланысу  түріне  бағынып  өтырады.  Ал  екінші 

сөйлем бүлай емес, ол - ерікті қүрылымдағы аралас 

қүрмалас  сәйлем.  Себебі  мүнда орын тортібі сақ- 

талып  түрғанымен,  сыңарларының  бір-бірімен 

байланысу  ретінде  байлаулылық жоқ.  Сөйлемнің 

б ір ін ш і  с ы ң а р ы   ү ш ін ш і  с ы ң а р м е н   е р қ ін  

синтаксистік  байланысқа  түсіп,  салаластың  ма- 

ғыналық  түрін  қүрады  да,  екінші  мен  үшінші 

сыңарлары  өзара  байланысып,  сабақтастың  ма- 

ғы налы қ  тобы н  қүраты ндай  дәрежеде  түруы 

мүмкін.

Сонда  еркін  қүрылымды  аралас  қүрмалас 

сөйлем  дегеніміз  -  сыңарларын  өзара  алмасты-



Қ ҰҒМ А Л А С  С Ө И Л ЕМ Д Е Р

729

рып  қүрмаластыруда  синтаксистік  те,  семанти- 

калы қ  та  байланы стың  бүзылмауынан  болған 

сөйлем  түрі  де,  түрақты   қүры лы м ды   аралас 

қүрмалас  сойлем  дегеніміз  -  сыңарларын  алмас- 

тырып қүрмаластыруға конбейтін,  белгілі бір бай- 

лаулылықтың  нәтижесінде  ғана  түзілім  қүратын 

сөйлем  түрі.

Мағыналық  топтастыру  да  қүрмалас „сөйлем 

түрлерін  айқындаудағы  басты  өлшемнің  бірі  бо- 

лып  табылады.  Мүндай  белгіні  жинақтауда  да 

аралас  қүрм алас  сойлем нің  қүрм алас  сойлем 

синтаксисіндегі  ерекшелігі  анықтала  түседі.  Ол 

өзгешелік  тиянақсы з  түлғалы  сыңардың  бірде 

сөйлемнің басында,  бірде  ортасында орнығуымен 

б а й л а н ы с т ы .  Б ір а қ   б а й л а н ы с у   т э с іл ін д е г і 

әркелкілік  мағыналық  қатынастағы  әртүрлілікке 

әкелмейді.  Я ғни,  м ағы налы қ  қаты настарды ң 

белгіленуі  ж еке  сы ң ар л ар д ы ң   түлғалан уы н а 

тәуелді емес.  Мәселен, бірыңғай қатынастағы шарт 

мәнді аралас қүрмалас сойлем болу үшін алдыңғы 

сыңардың,  болмаса  ортаңғы  сыңардың  тиянақ- 

сыз  түлғада  түрып,  -са  шартты  райлы  етістікке 

немесе  шарт  мәнін  білдіретін  басқа да түлғаларға 

бітуі  міндетті  емес.  Сонда  шарт  м энін  аралас 

қүрмалас сөйлемнің тиянақты-тиянақсыз-тиянақ- 

ты  түлғалы  түрі  де  білдіре  береді.

Оның  үстіне,  ең  алдымен,  алғашқы  екі  сы- 

ңар  аралығындағы  қатынас  айқындалады,  сонан 

соң  соңынан  қарағандағы  екі  сыңар  аралығын- 

дағы  мағыналық  қатынас  шешіледі.  Осы  мағы- 

налық қатынастың сәйкес  келіп,  бір  атаумен ата- 

луы  оның  бірыңғай  қатынастағы  сөйлем  екенін 

көрсетеді.  Аузына  сәтімен  түссе  керек,  айтқан 



сөзі  ем  болып,  Күләйімнің  қүлақ  жеген  ызыңы  сая- 

бырси  бастады  (Мекебаев).  Айналайын,  Анна  Ива- 

новнаның  көрегендігін  қойсаңызшы,  сол  әулие  бол- 

маганда,  Санжар  вальсті  осылайша  билей  алар  ма 

еді?  (Байғүтов).

Мүйдағы  алғашқы  сөйлем  -  бірыңғай  қаты- 

настағы  себеп  мәнді  аралас  қүрмалас  сөйлем  де, 

соңғысы  -  бірыңғай  қатынастағы  шарт мәнді ара- 

лас  қүрмалас  сөйлем.  Жалпы  аралас  қүрмалас 

сөйлемнің  бірыңғай  қатынастағы  тобы  мағына- 

лық  жіктің  біртектестігіне  қарай  бес  түрлі  болып 

келеді.  Олар:  ыңғайлас  мәнді,  шарт  мәнді,  себеп 

мәнді,  түсіндірме  мәнді  және  мезгіл  мәнді  ара- 

лас  қүрмалас  сөйлемдер.

Жеке  сыңарлар  аралығындағы,  атап  айтқан- 

да  бірінші  мен  екінші,  екінші  мен  үшінші  сы- 

ңарлар аралығындағы мағыналық қатынастардың 

өзгеше болып  келуі әрыңғай  қатынастағы сойлем- 

дер  төбын  танытады.  Мәселен,  алдыңғы  екі  сы- 

ңар  аралығында  ыңғайлас  мән  болып,  соңғы  екі 

сыңар аралығында  себеп  мән түруы  мүмкін: Әкем

жүгіре-жүгіре  шаршайды,  айгайлай-айгайлай  дау- 

сы  қарлыгып,  үні  бітіп  қалады  (Мүқанов).

Мүндай  мәндердің  кері  түзілімде  түруы  да 

қиындық  тудырмайды.  Соңгы  он  жылдың  ішінде 

бүл  ауылдың  жасы  жеткен  қарттары  қайтыс  бо- 

лып,  ендігі  үлкені  Жабай  болып  қалып  еді,  соңын- 

да  шүбырган  жастар  кобейіпті  (Мүсірепов).

Аралас  қүрмалас  сойлемнің  әрыңғай  қаты- 

настағы  тобы  мағыналық  жіктің  ортектестігіне 

қарай  он  алты  түрлі  болып  келетіндігі  анықтал- 

ды.  Әрине,  бүл  қатынастар  жеке  түрғанда  өз  ал- 

дына  бір  мағына  беруі  мүмкін,  ал  бір  сөйлемнің 

ішінде  түрып,  екі  түрлі  мағыналық  қатынасты 

білдіруі  өларды  ж инақтап  корсетуді  қалайды. 

Сөндықтан  да  мүндай  сөйлем  түрлеріндегі  ма- 

ғыналық  қатынастың  айқындалуына  қөсақталған 

жүйедегі  аталымдар  қөлданылды.


жүктеу 38.54 Mb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
1   ...   1244   1245   1246   1247   1248   1249   1250   1251   ...   1319




©emirb.org 2022
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет