Бағдарламасы бо й ы н ш а ш ы ға ры л д ы лп Қ азақ грамматикасы. Ф онетика, сөзжасам, морфология, синтаксис



жүктеу 38.54 Mb.
Pdf просмотр
бет1247/1319
Дата10.02.2022
өлшемі38.54 Mb.
#17147
1   ...   1243   1244   1245   1246   1247   1248   1249   1250   ...   1319
kazak grammatikasy fonetika sozzhasam morfologiia sintaksis
KORKEM-SOZ-ZHANE-PRAGMATIKA
728

СИНТАКСИС

кей  жерінің  сары  қаңылтыры  өлі  жалтырап  тур. 

Бір  көзі  соқыр  болса  да,  қолы  мерген  болу  керек, 

бөтелке  арт  жагымызда  сылдырап  агып  жатқан 

өзенге  барып  шолп  ете  туседі  (Мүсірепов).

Аралас  қүрмалас  сөйлемнің  тиянақсы з-тия- 

нақты -тиянақты  түлғалысындағы  түрі  бір  қара- 

ғанда  көп  басыңқылы  сабақтастық  қүрылыммен 

бірдей.  Бірақ басты өзгешеліғі -  синтаксистік бай- 

ланысында  болып  табылады.  Егер  сөйлем  сыңа- 

рының  соңғысы  алдыңғы  тиянақсыз  түлғалымен 

еркін  байланысқа  түсетін  болса,  бір  ғана  байла- 

нысқа  -  бағына  байланысқа  ие  болады  да,  көп 

басыңқылы  сабақтас  қүрмалас  сөйлем  болады.

Ал  соңғы  сыңардың  тиянақсыз  түлғалы  сы- 

ңармен байланысқа түсе алмауы жалпы сойлемнің 

аралас  қүрмалас  болуына  жауап  береді.  Өйткені 

мүнда  алғаш қы   сыңар  екінш імен,  ал  екінш ісі 

үшіншісімен  тіркеске  түседі.  Басқаша  айтқанда, 

бірінші  сыңардың  басыңқысы  екінші  сыңар  да, 

үшінші сыңар тек екіншіге басыңқы сипатта түра- 

ды.  Сот  агасы  қою  қоңыр  дауыспен  укім  оқуга 



кіріскенде,  Абылай  терезе  көзінде  отырган  Сәуле- 

ге  қарап  еді,  қыздың  жанарына  жанары  жолықты 

(Сейсенбаев).  Мысалда  алғашқы  сыңар  соңғы- 

мен  жеке  синтаксистік  байланысқа  түсе  алатын 

сияқты   болғанымен,  үшінші  сыңардың  нақты 

мағынасы  екінші  сыңармен  байланысқанда  ғана 

айқы н  білінеді.

Осындай  түлғадағы  қүрылымның  соңғы  сы- 

ңарының  басына  шылау  сөздердің  кірігуі  де  ара- 

лас  қүрмалас  сөйлем  тудырады.  Қараңыз:  Жиыр- 

ма  жетінші  жылы  ауыл  кеңестің  бастыгына  Бай- 

муқанды  сайлаганда,  Жумекең  бір  сойқан  болар- 

ақ  деп  куткен,  бірақ  ол  жауласа  қоятын  еш  сы- 

ңай  аңгартпаган  (Нүржекеүлы).  Соңғы  сыңарда 

“бірақ”  шылауының айтылмауы алғашқы бөліктің 

соңғы  бөлікке  бағына  байланысуына  әкеледі  де, 

көп  басыңқылы  сабақтас  қүрмалас  сөйлем  қүра- 

ды.  Әйтсе  де  бүл  осындай  қүрылымдағы  аралас 

қүрмалас  сойлемнің  соңғы  сыңарының  алдынан 

міндетті түрде  шылаудың болуы керек деген үғым 

тудырмауы  тиіс.  Ондай  сыңар  ешбір  шылаудың 

қатысынсыз  сатылы  байланысу  ретімен  аралас 

қүрмалас  сойлем  қүра  алады:  Тым-тырыс  тунге 

Асқар  қулагын  туріп  келе  жатқанда,  қаланың  ар 

жақ  шетінде  бір  ит  уріп  еді,  аспанды  өрлеген  оның 

дауысы  тасқа  согылган  қоңыраудай  біразга  шейін 

ызыңдаган  дыбысын  баспады  (М үқанов).

Шылау  создердің  қатысы  ол  сөйлем  түрінің 

шылаулы  болып  жіктелетінін  де  корсетеді.  Он- 

дайда  шылаулардың  мағыналық  жікке  әсері  бас- 

ты  нысан  болғанымен,  жеке  сыңарларды  байла- 

ныстырудағы  қабілеті  де  ескерілуі  қажет.  Аралас 

қүрмалас  сөйлемнің  шылаулы  болып  баяндалуы- 

на  бір  сыңардың  қүрамында  кездесетін  шылау

сөз  де  жеткілікті.  Аймырза  икөшенің  аргы  бетіне 

қарай  бердің  гой”  деген  кезде,  Жоламанның  қула- 

гының  ушы  ду  ете  қалган,  оның  сөзінің  аяқ  жагы 

қайтадан  су  сепкендей  басылды  (Түменбаев).  Ма- 

нагы  әзірде  бір  тоқтыны  бір  өзі  жейтіндей  ашы- 

гып-ақ  келген  сияқты  еді,  әйтсе  де  алдына  та- 

мақ  тартылганда,  Қуланның  журегіне  бір  турлі 

ас  батпады  (Нүрманов).

Екі  сыңарда  кездесетін  шылаулар  оның  бүл 

ж іктелісін  түрақтан ды ра  түседі:  Тунжыраган 


жүктеу 38.54 Mb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
1   ...   1243   1244   1245   1246   1247   1248   1249   1250   ...   1319




©emirb.org 2022
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет