Бағдарламасы бо й ы н ш а ш ы ға ры л д ы лп Қ азақ грамматикасы. Ф онетика, сөзжасам, морфология, синтаксис



жүктеу 38.54 Mb.
Pdf просмотр
бет1246/1319
Дата10.02.2022
өлшемі38.54 Mb.
#17147
1   ...   1242   1243   1244   1245   1246   1247   1248   1249   ...   1319
kazak grammatikasy fonetika sozzhasam morfologiia sintaksis
KORKEM-SOZ-ZHANE-PRAGMATIKA
ал  табанынан  білінсе  -  бопсага  тускіш  қорқақ  бол- 

ганы,  екінің  бірі  (Досжанов).

Енді  бірде  жай  сөйлемдік  қүрылымдылар 

ортасына  сабақтас  қүрмалас  сөйлемнің  коп  сы- 

ңарлы  түрлері  түсіп  кетеді:  Көзінен  бір-бір  ушқан 



жуз  жылқы  анау,  “қызымды  зорлықпен  қамауда 

устап  отыр”  деп  устінен  арыз  берсе,  бул  даланың 

орысы  да  орыс,  киргизі  де  орыс,  кімге  шагынып 

барады  (Тоқтаров).  Бүл  көп  басыңқылы  сыңар- 

дың жай сөйлемдік қүрылымның ортасында келуі 

болса^коп  бағыныңқылы сабақтастық қүрылым- 

ның  да  осындай  байланыста  түруы  мүмкін:  Ал- 



тын  буйымдардың  өрт  буы  екеуін  жанына  маңай- 

латпапты,  ал  ең  кенже  улы  келгенде,  алтын  зат- 

тардың  жалыны  өшіп,  суып  сала  беріпті,  сөйтіп 

ушінші улы  алтын  қару-жарақты  өзінің  уйіне алып 

келіпті  (Жүртбаев).

3) 


Алты  сыңарлы  аралас  қүрмалас  сойлем- 

дер.  Мүнда  да  ішкі  сойлемдік  үлгілердің  қабат- 

таса  жүмсалуы  орын  алады.  Мәселен,  үш  дара 

бағыныңқылы  сабақтас  қүрылымдылардың  оза- 

ра  байланысуы  нәтижесінде  болады:  Ауылы  мен 

ауданында  өзгермеген,  айнымаган  бір  адам  қалса, 

соның  өзі  -  Жайсаңкул  жеңгесі,  жарты  қалса, 

соның  өзі  -  Жайсаңкул  жеңгесі,  екеу  қалса,  соның 

бірі  -  Жайсаңкул  жеңгесі  (Байғүтов).

М үның  бірінің  қызметін  салалас  қүрылым- 

ды  сыңар  да  атқарады:  Саңқал  киізден  сыгалап 

аңгал  шуақ  Ақбілектің  бетіне  тусіп,  жайраңдаса 

да,  телегей  аққан  жасын  қургатуга  септігі  болган 

жоқ, жанын жанышқан қараңгылық жарық дуниені 

аңсатты,  әйтсе де,  жарық сәуледен  көзін  біржола 

жумбады,  қутылмасына  көзі  жеткен  соң,  тым 

болмаса  мынау  саусылдаган  сары  қолдың  іиіінен 

сытылып  даланы  бір  көргісі  келді  (Аймауытов). 

Салалас  қүрылымды  сыңарлар  орын  талғамай-




1 1  

і і д і и і п ч /



ш

ақ,  жалпы  сөйлем  басында,  ортасында,  соңында 

келе  береді.

Жай сойлемдік қүрылымның да түрлі сөйлем 

үлгілерімен  байланысуы  алты  сыңарлы  аралас 

қүрмалас  сөйлем  қатарынан  табылады.  Жалпы 

сәйлем  басында  түрған  жай  сойлемдік  қүрылым 

соңынан  сабақтас  қүрылымдылардың  дара  жэне 

көп  бағыныңқылы,  коп  басыңқылы  түрлері  орын 

алмасып  жүмсалады:  Үйленбей не  көрініпті,  буйырт- 



са,  балалары бір етек болар,  солардың бәрін  шетінен 

мектебіне  берсе,  одан  кейін  оқуларына  жіберсе,  ар- 

маны жоқ  (Байғүтов).  Жәкейдің  тыққаны  бар  екен, 

баягыда  ақтар  Жабагы  бидің  жылқысын  топырла- 

та  айдаганда,  әр  жерде  тай,  қунан  қалынты,  әр 

жерде бес-ондап қулынды бие қалынты,  журт абыр- 

сабыр  болып  жатқанда,  борін  Жәкей  жинап  алып, 

аулақта  устапты  (Мағауин).

Мүндай  қүрылымдарда  жай  сөйлемдік  үлгі 

жалпы  сөйлемнің  ортасына  да  түсіп  кетеді:  Мо- 

тордың  белдігін  ауыстырып  салып  жатсам,  алыс- 

тан  иіаң  көрінді,  бірте-бірте  әлгі  шаң  қуйынша 

дөңгеленіп  ауылга  беттеді,  “т апа-тал  тусте 

ауылга  кірген  Қоқан  бегі  ме”  деп  турганымда, 

тутеген  ақ  тутек  арасынан  мінетін  вездеход  ма- 

шина  суырылып  іиықты  (Досжанов).

Дара  бағыныңқылы  сабақтас  қүрылым  ал- 

дынан  коп  қүрамды  салалас  келіп,  соңынан  жай 

сойлемдік  үлгі  ереді:  Бір  жақсысы,  көнтен  там- 



шы  тамбаган  еді,  жер  дуние  кеуіп  турган,  жол- 

дың  беті  лайсаң  болганымен,  асты  әлі  езіле  қой- 

мапты,  кейде  тайганақтай  ілбіп,  кейде  ілгерінді- 

кейінді  лықсыта  екпіндей  согып,  қатерлі  тустар- 

дың  бәрінен  аман-есен  өттім  (Мағауин).

Салалас  қүрамды  екі  сыңарлы  болса,  сабақ- 

тастың қүрам  саны  артады:  “Жылан  бауыр”  трак- 

тор  тоқтады  да,  тіркелген  шаналардан  көп  адам- 

дар  тусті,  ат  жолдың  етегіне  келіп,  қиыр-шиыр 

ақ  тауларга  қарап  турганда,  булар  бір  улкен  шо- 

гыр  еді,  ашыққан  боран  жутып  жібергендей,  “ә ” 

&егенше  Ясоқ  болып  кетті  (Мүсірепов).

Екі  жай  сөйлемдік  үлгі  ортасына  екі  дара 

бағыныңқылы сабақтас  қүрмалас қүрылымдылар 

кірігіп  айтылады:  У әделі  он  кун  өткен  соң, 



меңгерушіге  тагы  кірдім.  Үмітім  зор-ды,  өйткені 

біз оқып жургенде,  букіл ауданда жалгыз гана қазақ 

орта  мектебі  бар  еді,  кейін  Қытайдан  көп  адам 

өткен  соң,  мектеп  те  көбейіпті,  Айдарқум  мен 

Ақаралда  қазір  орта  мектеп  бар  екен  (Нүржеке- 

үлы).


4) 

Ж еті,  сегіз  сы ңарлы   аралас  қүрм алас 

сөйлемдер.  Бір  байқаганы,  бул  бейбақтың  дауысы 

қаттырақ  шықса,  әлгі  сулба  діріл  қагып  бірте- 

бірте  қашықтай  туседі,  уні  бәсеңдеп,  уйіршіктей 

тіл  қатса-ақ,  қол  усынымга  жақындап  келеді, 

табигаттың  керем ет і  деген  осындай  шыгар

(Досжанов).  Ымырт  қоюланып  барады,  әуелі  су 



бетіне батар куннің қан қызыл бояуы төгілді,  бара- 

бара  ол  да  семіп,  өзен  суы  қарауытып,  тупсіз 

туңгиы қ  тартты,  қудды  жутып  қоятындай 

көрінеді,  сол  туңгиықтан  алгашқы  жулдыздар 

жылтырады  (Нүрманов).

Мысаддар жалпы жеті сыңарлы аралас қүрма- 

лас  сәйлем  болып  келген,  оның  алғашқысының 

қүрамында  екі  жай  сөйлемдік  қүрылым  ортасына 

сабақтас  қүрылымдының дара және  көп  бағының- 

қылысы орналасқан.  Екіншісінде екі жай сойлемдік 

үлгі  жалпы  сөйлемнің  сөңында  келіп,  өз  апдын- 

дағы  екі  қүрамды  салалас  пен  көп  бағыныңқылы 

сабақтас  қүрылымдыға  байланысқан.

Жай  сөйлемдік  сыңарлар  үш  дара  бағының- 

қылы  сабақтас  қүрылымдыны  ортасына  алып, 

жалпы  сөйлем  санын  сегіз  сыңарлыға  жеткізеді. 



Оның  тез  уйренісіп  кеткені  сондай  -  уйге  кірсем, 

бірге  кіреді,  далага  шықсам,  ол  да  шыгады,  бір 

жаққа  барам  десем,  бірге  барам  дейді,  тегі,  екі  елі 

ажырайтын  емес  (Нүржекеүлы).

Сегіз сыңарлы аралас  қүрмалас сөйлем қүра- 

мында түрліше де жүмсалулар  бола  береді.  Куннің 

көзі  шыққан  кезде,  көше  ернеуіндегі  қар  сорпала- 

нып  шыга  келеді,  қарагайдың  шайыр  иісі  аңқып, 

сәл леппен теңселе сықырлайды, зәулім уйиіер тобең- 

нен  таміиысын  себелейді,  кун  козі  бултқа  сіңіп, 

тау жақтан  ызгырық шықса-ақ,  көк жузі тунеріп, 

булт  емшегі иіп,  қар  қыламытып,  ақыр  аягы  қара- 

гай  боранга  уласады  (Досжанов).  Біз  желкенімізді 

жыга  бастаганда,  іиаң-шуң  дауыстар  аяқталып, 

плоттагылар  кемеге  қарай  лап  қойган-ды,  топ 

алдында  Люба  апай,  ол  алтын  шашы  желкілдеп, 

жас  балаша  жугіріп  келеді,  жайдары  куліп  Арман 

агайга қарайды,  тек жасыл қарашықтар гана емес, 

сол  көзінің  алдындагы  шуқырында  да  өзгеше  бір 

ж айнақылық  бар  жан  қуанышын  уялатқандай 

доңгелене  қалыпты  (Сорсенбаев).

Түтас  сойлем  үлгісіндегі  ішкі  сыңарлардың 

тү л ға л а н у ы   да  сой лем   тү р л е р ін   аж ы ратуға 

әкелетін жол.  Мәселен, тиянақты түлғалы екі жай 

сой л ем д ік  қүры лы м н ы ң   салаласа  жүм салуы  

қүрмаластың  бір  түрін  танытса,  олардың  бағы- 

ныңқы-басыңқы сипатта, әрі тиянақсыз-тиянақты 

түлғада  келіп,  біріне-бірі  иек  арта  қүрмаласуы 

қүрмаластың  басқа  түрін  кәрсетеді.  Бүлар  -  са- 

лалас  және  сабақтас  қүрмалас  сейлемдер.  Қазақ 

тіл ін д егі  қү р м а л а с   сәй л ем д ер   осы м ен   ғана 

шектеліп  қалмайды.  Ішкі  қүрылымдардың  алғаш- 

қысы  тиянақты,  екіншісі  тиянақсыз  және  тия- 

нақты  я  болмаса  алғашқысы  тиянақсыз,  соңғы- 

лары тиянақты  болып  келеді де,  негізінде  қүрма- 

ласады,  әрі  сабақтас  синтаксистік  байланыстың 

алмасуынан  түрады.  Тегі,  жаңа  куйінде  оралган 

сандық  болуы  керек,  біраз  жерін  тот  басқанмен,




жүктеу 38.54 Mb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
1   ...   1242   1243   1244   1245   1246   1247   1248   1249   ...   1319




©emirb.org 2022
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет