Бағдарламасы бо й ы н ш а ш ы ға ры л д ы лп Қ азақ грамматикасы. Ф онетика, сөзжасам, морфология, синтаксис



жүктеу 38.54 Mb.
Pdf просмотр
бет1244/1319
Дата10.02.2022
өлшемі38.54 Mb.
#17147
1   ...   1240   1241   1242   1243   1244   1245   1246   1247   ...   1319
kazak grammatikasy fonetika sozzhasam morfologiia sintaksis
KORKEM-SOZ-ZHANE-PRAGMATIKA
4.2.4Л.  Көп  компонентті  аралас 

қүрмалас  сөйлемдер

Аралас  қүрмалас  сөйлемнің  қүрылысында 

басқаша  бір  түзілім  болатындығын  оны  жақын 

тарта  келе  тануға  болады.  М әселен,  басқа  коп 

сыңарлы  қүрмалас  сөйлемдер  түріндегі  негізгі 

предикативтілік  боліктер  саны  кобіне  төрт-бес- 

тен  аспайтын  болса,  аралас  қүрмалас  сойлемнің 

қүрамында  бүлардың  көрінісі  жиі  және  сыңар- 

лардың  одан  әрі  жайылмалануында  шек  болмай- 

ды.  Оларды  томендегідёй  қүрамда  жеке  топтап 

көрсеткен  орынды  деп  санаймыз:

1)  Торт сыңарлы  аралас  қүрмалас  сөйлемдер. 

Бүлардың  озі  екі  қүрамды  салалас  және  сабақтас 

сойлемдер  үлгісіндегі  қүрылымдардың  немесе 

олардың  кері  түзілімде  келуі  нәтижесінде  бола- 

ды:  Сырнайсыз  ойын-той  болмайды,  Андрей  сыр- 



най  тартпаган  ойын-тойдың  сәні  болмайды,  қай 

уйде  ойын-той  болса,  алдымен  Андрей  шақырыла- 

ды.  Ботагөз  тысқа  шыга  келсе,  бес-алты  шаналы 

адамдар  тур,  аттары  терлеген,  устері  қырау 

(М үқанов).

Екі  дара  бағыныңқылы  сабақтас  қүрмалас 

сәйлемдік  қүрылымдар  да  төрт  сыңарлы  аралас 

қүрмалас  сөйлем  жасайды:  Кесені  аузына  апарга- 

ны  болмаса,  жутқаны  білінер  емес,  өзі  уй  ішінде 

болганымен,  ойы  әртарап  (Досжанов).

Сабақтас  қүрмалас  сойлемнің  коп  басыңқы- 

лы  түрі  жай  сөйлемдік  сыңарды  бірде  алдына 

алы п,  бірде  соң ы н ан   ертіп  аралас  қүрм алас 

сөйлемнің  өсы  қүрамды  түріне  бағынады:  Асқар 

жугіріп  келе  жатыр  еді,  маңдайы  ашага  сарт  ете 

тусіп,  есі  ауып  кете  жаздады,  көзінің  оты  жарқ 

ете  тусті  (М үқанов).  Қой  отарлары  болмаса, 

маңайында  ел  де  жоқ,  туйьіқ  жатқан  бір  ты- 

ныштық  олкесі  екен,  жарық  осы  өзенге  бурылды 

да  жойылып  кетті  (Мүсірепов).

Дәл  осындай  түрдегі  байланысуда  коп  бағы- 

ныңқылы сабақтас  қүрмаластар да түрады.  Қара- 

ңыз:  Одан  бері  әлденеше  кун  отіп  те  кетті, 

әнеугіден  кейін  сыбыс  естілмегесін,  Қумардың 

көңілі  жайланып,  урейлі  ойлары  сейіле  бастаган 

(Нүрманов).  Қостагылардың  әзілі  аяқталып,  у- 



шу  басылган  кезде,  мен  басымды  котерген  едім, 

алып  бекіренің  ішек-қарны  ақтарылып-ақ  қалган 

екен  (Сәрсенбаев).

Енді  бірде  екі  жай  сөйлемдік  қүрылым  дара 

бағыныңқылы  сабақтас  қүрылымдыны  ортасына 

алып  түрады:  Таза  қазақ  ортасы,  қалада  оқыган- 



дар  болмаса,  былайгы  журт  тіл  білмейді,  коп  уза- 

май  Айдабол  да  қалыптасып  кетті  (Мағауин).

2)  Бес  сыңарлы  аралас  қүрмалас  сойлемдер. 

Аралас  қүрм алас  сөйлем нің  мүндай  қүрамда 

корінуіне салалас не сабақтас сөйлемдік үлгілердің



/^ о

бірінің  үш  сыңарлы  болып  келуі көмектеседі.  Екі 

қүрамды  салалас  қүрмалас  сөйлемдік  үлгі  көп 

б а с ы ң қ ы л ы   с а б а қ т а с   қ ү р м а л а с   ү л г іс ін д е г і 

сөйлемдерді  қатарына  жинайды.  Бауыршық  жан- 

таласа  қылыш  ойнатты,  қарсыластың  қатты 

тойтарганы  соншама  -  алақаны жаңгырыгып,  сай- 

суйегі  сырқырады,  қаруды  тусіріп  ала  жаздады 

(Досжанов).  Бет  ушы  нарттанып,  қарашықта- 



рында сәл буалдырлану бар тәрізді,  оң бетінің ушы- 


жүктеу 38.54 Mb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
1   ...   1240   1241   1242   1243   1244   1245   1246   1247   ...   1319




©emirb.org 2022
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет