Бағдарламасы бо й ы н ш а ш ы ға ры л д ы лп Қ азақ грамматикасы. Ф онетика, сөзжасам, морфология, синтаксис



жүктеу 38.54 Mb.
Pdf просмотр
бет1242/1319
Дата10.02.2022
өлшемі38.54 Mb.
#17147
1   ...   1238   1239   1240   1241   1242   1243   1244   1245   ...   1319
kazak grammatikasy fonetika sozzhasam morfologiia sintaksis
KORKEM-SOZ-ZHANE-PRAGMATIKA
4.2.4.  Көп  компонентті  қүрмалас 

сойлемдер

Қүрамындағы  сыңарларының  саны  екеу  ғана 

емес,  үш немесе  одан да көп болып келетін  қүры- 

лымдар  тіл-тілде  әр  түрлі  аталып  жүр.

Коп  ком понентті  қүрм аластарды ң  қайсы  

түрінде  болмасын  сыңарлары  арасындағы  мағы- 

налық  қатынастар  екі  компонентті  қүрмаластар- 

дағыдай  бір  ізді  болып  келмейді.  Олардың  арасы 

бір  сөйлемде  түсіндірмелі,  ыңғайластық  немесе 

тал ғаул ы қты ,  қ ар сы л ы қ ты   т.б.  болы п  келуі 

мүмкін.  Сондықтан  оларды  бір  ізге  түсіріп,  айту 

мүмкін  емес.  Екі  компонентті  күрмаластарда 

корсетілген  мағыналық  қатынастардың  күрделі 

қүрылымдарда  біртекті  немесе  ортекті  болып  ке- 

зекпен  қосарланып  келуінде  бір  шектеулі  занды- 

л ы қ  болм айды .  Б іздіңш е,  таза  қүр ы лы м д ы қ 

түрғыдан  алғанда  қүрмалас  пен  жай  сөйлем, 

қүрмалас  пен  қүрмалас  немесе  жай  сөйлем  мен 

қүрхмалас  деген  қатынастар  болмайтын  болса  ке- 

рек.  Коп  компонентті  қүрмаластардағы  әрбір жай

сойлемдер  -  жеке-жеке  түрғанда  өз  алдына  бір- 

бір  дербес  бірліктер.  Бірақ  қүрмаластың  қүра- 

мында  үлкен  хабардың,  күрделі  бір  ойдың  қүра- 

ушы  бөліктері,  басыңқыдағы  айтылатын  негізгі 

сыртқы  ойды  толықтырушы,  жан-жақты  сипат- 

таушы  элементтер  болып  табылады.

Күрделі  ойдың  қүрамдас  болшегі  ретінде 

қалыпты қүрмалас сойлемдер дайын күйінде кіріп 

кетуі де  мүмкін.  Бүл күрделі қүрмаласта берілетін 

сыртқы  ойды  толықтыру,  жан-жақты  сипаттау 

мақсатының  ыңғайына  қарай  болады.  Бүдан  біз 

күрделі  қүрылымды қүраушы жай  сөйлемдер мен 

күрделі  ойды  қүраушы  мағыналық  сыңарлардың 

арасы  тепе-тең  еместігіне  коз  жеткіземіз.

Қазак  тіл  білімінде  көп  компонентті  қүрма- 

лас  сөйлемдер  туралы  алғашқы  пікір  айтқан  Ах- 

мет  Байтүрсынүлы  болатын.  Ақаң  бүндай  күры- 

лымдағы сөйлемдерді өрнекті сөйлемдер деп атап, 

оған  мынадай  анықтама  береді:  ІЭрнекті  сөйлем 

деп  қүрмалас  сойлемдердің  бастары  қөсылып, 

кестелі болып қүрылуын  айтамыз.  Ондай сөйлем- 

дер  нақ  текеметке,  яки  кілемге  салынған  түр  си- 

яқты  болмағанмен,  орнек  орнегімен  айтылады. 

Ө рнекті  сөйлем ді  ай тқан д а  дауыс  котеріліп, 

төмендеп  әнше  оралып,  қайырылып  отырады. 

Сондықтан  өрнекті  сойлем  оралым  (яки  шүбырт- 

па)  деп  аталады.

Оралым  екі  мүшелі  болады.  Бір  мүшесінде 

пікір  тақырыбы  болады  да,  екіншісінде  пікір  ба- 

яны  болады.  Сондықтан  бастапқы  тақырыпшы 

мүше  делініп,  екіншісі  баяншы  мүше  делініп  ай- 

тылады.  Мәселен,  Үміт  пен  қатер  безбенге тусіп, 



кейде  уміт,  кейде  қатер  басып,  Әбішетер  аулына 

жеткенше  жеңісе  алмады.  Шоп  қурап,  жапырақ 

саргайып,  мал-жан  тоңазуга  айналды  (Аймауы- 

тов)  деген  сөйлемдер  калыпты  қүрмаластар  емес. 

Себебі,  әрқайсысының қүрамында үш-үш сөйлем- 

нен  бар.



1  Үміт   іТен  қат ер  безбенге  тусіп,

2  Кейде  уміт,  кейде  қатер  басып,

3  Әбішетер  ауылына  жеткенше  жеңісе  аімады.

Бірақ  мүнда,  жоғарыда  Ақаң  айтқандай, 

қүрмаластық  сыңарлар  бәрібір  екеу-ақ.  Соңғы 

үшінші  сөйлем  пікір  тақырыбы  да,  қалған  ал- 

дыңғы  екеуі  пікір  баяны  болады.  Осыдан  барып 

қүрмаластың  қүрамындағы  жай  сойлемдер  және 

қүрмаластың сыңарлары (компонент) деген үғым- 

дар  екі  басқа  екендігі  аңғарылады.

Махамбеттің  “ Ереулі  атқа  ер  салмай”  өлеңін 

талдау  кезіндегі  Мүхтар  Әуезовтің  күрделі  қүры- 

л ы м д ар   ту р а с ы н д а   а й т қ а н   түж ы р ы м ы   да




жүктеу 38.54 Mb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
1   ...   1238   1239   1240   1241   1242   1243   1244   1245   ...   1319




©emirb.org 2022
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет