Бағдарламасы бо й ы н ш а ш ы ға ры л д ы лп Қ азақ грамматикасы. Ф онетика, сөзжасам, морфология, синтаксис



жүктеу 38.54 Mb.
Pdf просмотр
бет1239/1319
Дата10.02.2022
өлшемі38.54 Mb.
#17147
1   ...   1235   1236   1237   1238   1239   1240   1241   1242   ...   1319
kazak grammatikasy fonetika sozzhasam morfologiia sintaksis
KORKEM-SOZ-ZHANE-PRAGMATIKA
722

СИНТАКСИС

ды)  ф ам м атика тұрғысынан зерттеулер жүргізу - 

бүгінгі  күннің  талабы.  М ағы наны   алды ға  қоя 

отырып  тілдің барлы қ деңгейіндегі  сол  м ағы н а- 

ны беруге жұмсалатын формаларды тауып, көрсету 

жұмсалымды  грамматиканың мақсатына жатады. 

Біз  ж оғары да  деп  көмекш і  етістігі  арқы лы   ж а- 

салған себеп жэне мақсат бағыныңқылы сөйлем- 

дерді  басы ңқы дағы   баяндауыш тың  қай  ш ақта 

тұруына байланысты ажыратылатындығын ескерт- 

кен едік.  Бұдан сабақтас сөйлемдердегі  м ағы н а- 

л ы қ  қаты настарды ң  да  ш аққа  әсерін,  қаты сы н 

байқау қиы н емес.  Мәселен,  сыңарларының ара- 

сы м ақсатты қ қаты наста тұрған сабақтастар тек 

қана осы ж әне  келер  ш ақта айтылады. Ал себеп 

б ағы н ы ңқы лы  сөйлемдер өткен және ауыспалы 

осы  ш ақта айтылады.

Қ ар сы л ы қ ты   б а ғы н ы ң қ ы л ы   сабақтастар  

көбіне осы және өткен  шақтарда айтылады.  Егер 

б асы ң қы н ы ң   баяндауыш ы  келер  ш ақта  айты ла 

қалса, онда сөйлем аяқталмай,  құрмалас сөйлем 

тұтастай  себептілік қатынасты білдіреді.  Қарсы- 

лы қты   бағы ны ң қы лы  сабақтастардың  қ а й -қ а й - 

сысы  болсы н,  ойды  әрі  қарай  сабақтауды талап 

етіп тұрады.  Келер ш ақта келетін  сабақтастарда 

бұл айқы ны рақ сезіледі деуге болады. Тіпті құры- 

лысы күрделі болып  келетін Ақаң көрсеткен қай- 

шы  оралы м ны ң  өзінде  де  ой  толы қ  аяқталмай 

тұрады.

Мен  Қ ы ры м ны ң ішінде  — 

А қш а ханны ң  қы зы  едім. 

Ата менен анамны ң 

Асыранды  қазы  едім.

Қойда бағлан  қозы  едім, 

Ж ы лқыда ш аңқан боз едім, 

Қырым  менен  Қытайдан, 

Тамам жақсы жиылса, 

А узындағы сөзі едім. 

1  сыңар


Бұл  заманның  шағында 

Ж ылап тұрған  көзім бар, 

Төгіп тұрған жасым бар, 

Әуре болған басым бар

2  сы ңар

(Ер Тарғы н)

Сөйлемді мәтіннен бөлек алып оқысақ, оның 

мағынасы Ъотлнша. неге?не себепті?детен сұрақ- 

тар туады.  Көрсетілген  мысал толығымен салдар 

болып табылады да,  оныңсебебітыс қалғанды қ- 

тан сөйлем толы қ аяқталмай тұрғандай  көрінеді.

Қарсылықты б ағы н ы ң қы  сөйлемдердің сы- 

ңарларының арасындағы мағыналық қатынастар 

бір-біріне қарама-қарсы құры лғанмен, олардағы 

о қи ға, эрекеттердің орындалу,  орындалмауы әр 

түрлі деңгейде болады.  О сы ған  байланысты  ба- 

ғы ны ңқы дағы  баяндалған  о қ и ға  басы ңқыдағы 

амалға қарсы қойылады немесе керісінше, басың- 

қы дағы  әрекет бағы н ы ң қы д ағы   о қ и ға ға  қарсы 

т ұ р р ы .

ІК өсем ш енің  -ғанш а ж ән е  - мастан форма- 

лары арқылы да қарсылықты бағыныңқылар жа- 

салады:

-ғанша,-генше:

Қорқып бүғып өлгенше,

Тайсалмай т ауға  шығып  өл 

(М ақал)


Ж аманмен ауыл болғанша 

Жаксымен  кауым  бол

(М ақал)


-мастан, -местен:

Мүхамеджан ж айланып болмастан,  Көкбай 

соктыға сойледі (Әуезов).  Оралбай аттан түсіп 

болмастан,  Есенбек оны қолынан тартып жетек-

теп әкетті (Тұрлыбаев)Л

«:  '



жүктеу 38.54 Mb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
1   ...   1235   1236   1237   1238   1239   1240   1241   1242   ...   1319




©emirb.org 2022
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет